76

18 августа 2017 в 15:14

Сахалыы тылаах бэчээт төрүтэ

“Сахалыы бастакы хаһыаттар, сурунаал” диэн кинигэ күн сирин көрдө. Кинигэ Саха сиригэр сурук-бичик уонна уус-уран тыл сайдыытын историятыгар улахан суолталаах буолара саарбахтаммат.

Быйыл өрөспүүбүлүкэ “Саха дойдута” диэн сахалыы тыллаах бастакы хаһыат тахсыбытын 110 сылын уонна “Саха саҥата” сахалыы сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбытын 105 сылын бэлиэтиир.
Саха бэчээтэ үөскээбитин историята официальнайдык 1921 сылтан саха чулуу дьонноро — Платон Ойунскай, Максим Аммосов, Анемподист Софронов-Алампа төрүттээбит “Манчаары” хаһыат тахсыаҕыттан саҕаланар. Ол гынан баран, Москва, Санкт-Петербург, Томскай куораттар архивтарыгар уонна Национальнай библиотека сэдэх бэчээт таһаарыыларын фондатыгар “Саха дойдута”, “Саха олоҕо” сахалыы хаһыат уонна “Саха саҥата” сурунаал нүөмэрдэрэ бааллар.
“Саха дойдута”, “Саха олоҕо” бастакы хаһыаттар уонна “Саха саҥата” сурунаал О.Н.Бетлинг сахалыы алпабыытынан бэчээттэнэн тахсара. Бу таһаарыыларыттан бастакынан тахсыбыт “Саха дойдута” хаһыат буолар. Кини 1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр “Якутский край” нууччалыы хаһыат сыһыарыытын быһыытынан тахсыбыт. Төрүттээччилэринэн политическай сыылынайдар уонна саха учуонайдара буолбуттар. Ол гынан, 1905-1907 сылларга Россияҕа буолбут хамсааһын түмүгэр 1908 сыл тохсунньу 29 күнүгэр хаһыаты бэчээттээһин бобуллубут. Онтон 1908 сыллаахха олунньу 16 күнүгэр “Якутская жизнь” – “Саха олоҕо” диэн икки тыллаах хаһыат бэчээттэнэр буолбут. 1909 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр хаһыат сабыллыбыт. Бу хаһыаттарга Император бырабыытылыстыбатын ыйаахтара, телеграммалар, бүллүтүөннэр, биллэриилэр, саха суруйааччыларын кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, уочаркалара, хоһоонноро бэчээттэнэллэрэ.
1912 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕалаан саха интеллигенциятын лидерэ, уопсастыбаннай-политическай деятель, суруйааччы, учуонай Василий Васильевич Никифоров – Күлүмнүүр сахалыы тыллаах таһаарыы идеятын салҕаан, “Саха саҥата” сахалыы тыллаах бастакы сурунаалы тэрийэр. Сурунаал 1913 сыл кулун тутар 1 күнүгэр диэри бэчээттэнэн тахсыбыт.
“Саха Дойдута”, “Саха олоҕо”, “Саха саҥата” бэчээттээн таһаарыылар саха интеллегенциятын хорсун быһыыларынан буолар. ХХ үйэ саҕалыынытыгар В.В.Никифоров сүрүннээбит саха интеллегенцията төрөөбүт тылларынан тахсар националь­най бэчээти төрүттээбит пионердарынан буолаллар. Хомойуох иһин, 30-40 сылларга ыытыллыбыт политическай репрессиялар кинилэр ааттарын умуннара сыспыта. Ол иһин норуокка саха­лыы тыллаах бэчээти төрүттээччилэр туһунан өйдөбүл ситэтэ суох.
“Сахалыы бастакы хаһыаттар, сурунаал” кинигэ историческай докумуонунан буолар. Саха бэчээтин төрүттээбит саха интеленциятын бэрэстэбиитэллэр ааттарын сөргүтэр соруктаах. Кинигэҕэ “Саха Дойдута”, “Саха олоҕо” хаһыаттарга уонна “Саха саҥата” сурунаалга бэчээттэммит матырыйааллар киирдилэр. Кинигэ сахалыы тыл уонна уус-уран тыл үөскээһинин историятын саҥалыы көрдөрөр.
Кинигэни оҥорооччуларынан филологическай наука кандидаттара Наталья Бурцева, Валентина Семенова, СӨ судаарыстыбаннай мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков буолаллар. Кинигэ научнай сүбэһитэ — филологическай наука доктора Петр Слепцов.
2017 сыл балаҕан ыйыгар сахалыы тыллаах бастакы хаһыаттар — “Саха Дойдута”, “Саха олоҕо” уонна “Саха саҥата” сурунаал үбүлүөйдээх дааталарыгар анаммыт тэрээһиннэр буолуохтара. Өрөспүүбүлүкэ парламеныгар үбүлүөйүнэй дааталарга анаммыт тэрээһиннэри сүрүннүүр Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа,сонуну тарҕатар сириэстибэлэргэ уонна общественнай тэриллиилэргэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева салайыылаах комиссия тэрилиннэ.

Ил Түмэн пресс-сулууспатын
матырыйаалларынан бэлэмнэннэ.