52

25 января 2019 в 12:35

Түптэлэс тымныы үлэни харгыстаабат

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэнин) Хонтуруоллуур кэмитиэтин үлэтэ-хамнаһа Ил Түмэн «Хонтуруоллуур кэмитиэт туһунан» анал сокуонунан сүрүннэнэр. Үлэтин-хамнаһын сүрүн хайысхата – сокуоннар олоххо-дьаһахха толоруллууларын, Ил Түмэн былааннаах үлэтэ туолуутун, өрөспүүбүлүкэ баайа-дуола хараллыытын уонна сөптөөхтүк аттаран туһаныллыытын хонтуруоллааһын.

 

Алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн уурааҕар сөп түбэһиннэрэн, күһүҥҥү пленарнай мунньахха барылааман кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара тэриллибиттэрэ. Олор истэригэр — Хонтуруоллуур кэмитиэт. Бу биир саамай улахан састааптан турар кэмитиэт, ол курдук 11 норуот дьокутааттара киирэллэр. Бэрэссэдээтэлинэн Е.А.Перфильев талыллыбыта.

Евгений Перфильев сааһа — 36. Амма Покровкатыттан төрүттээх. Амматааҕы гимназияны уонна СГУ биологияҕа-географияҕа факультетын бүтэрбитэ. Гидрометео-сулууспа управлениетыгар инсэниэринэн, «Дьокуускай» ОГМС начаалынньыгынан үлэлээбитэ. 2011 сылтан ЛДПР бэлитиичэскэй баартыйа чилиэнэ. 2013 сылга куорат Дууматын дьокутаатынан талыллан, куорат тутуллуутугар уонна архитектуратыгар бастайааннай хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ.

Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр экологияны кэтээн көрүү судаарыстыбаннай иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. Алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн быыбарыгар ЛДПР баартыйа испииһэгинэн норуот дьокутаатын мандаатын ылбыта. Баартыйа Ил Түмэҥҥэ фракциятын салайааччытын солбуйааччыта. Баартыйа эрэгийиэннээҕи салаатын  сүрүннүүр сэбиэтин чилиэнэ.

— Алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ ЛДПР баартыйаттан биһиги 4 дьокутааттаахпыт, — быыбар кэнниттэн балачча уһун бириэмэ да аастар, Евгений Андреевичка кинилэр оччотооҕу өрөгөйдөөһүннэрэ умнуллубат кэрэ өйдөбүл буолан сылдьарын тутатына бэлиэтии көрүөххэ сөп. Кэпсиир кэмигэр начааскыга даҕаны уостара ыпсан ылбаттар. – Өрөспүүбүлүкэ аныгы парламентаризмын  историятыгар ЛДПР аан бастакытын бэйэтэ фракцияланна. Аны Судаарыстыбаннай Дуумаҕа дьокутаатын ахсаанынан үһүс миэстэҕэ таҕыста. ЛДПР быыбарга куолаһы хото ылыытыгар, бэйэм санаабар, былаас норуокка биһирэммэтэх эрэ буолбакка, кини интэриэһин төрдүттэн утарар сокуоннары ылбытыгар сытар. Нерюнгри, Алдан, Ленскэй уонна Мииринэй дьокутааттарын оройуоннааҕы сэбиэттэрин быыбардарыгар ЛДПР бэрэстэбиитэллэрэ эмиэ куһаҕана суох ситиһиилэммиттэрэ.

 

— Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн үлэлиэҕиттэн Хонтуруоллуур кэмитиэтэ, ити аатыгар этиллэ сылдьар быһаччы эбээһинэһин толоруунан дьарыктаммытынан барбыта. Ол кэмнэртэн ылата кэмитиэт толорор анал боломуочуйаларыгар сыһыаннаах туох уларытыылар киллэриллибиттэр эбитий?

— Бастакы уонна иккис ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ Хонтуруоллуур кэмитиэт саамай муҥутаан кыаҕыра сылдьыбыт кэмэ. Туспа юридическай сирэй быһыытынан үлэлээбит. Кэмитиэт 17 иниспиэктэрдээх, 2 старшай референнээх, 2 анал сыһыарыллыбыт сулууспалаах массыыналаах эбит. Хонтуруоллуур функциятын киэҥ далааһыннаахтык ыытарыгар толору усулуобуйа тэриллибит эбит диэхтээхпит. Кэмитиэти ити кэмнэргэ барылааман үлэтигэр улахан уопуттаах Михаил Санников уонна Егор Ларионов салайбыттар. Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтэ барылааман чэрчитинэн ыытар үлэтин-хамнаһын кэннэ, үп-харчы дьиссипилиинэтэ кэһиллиитин, үбү туора-маары туттуу, ыскайдааһын, хоро таһыы түбэлтэлэрин кыраҕытык хонтуруоллуур, бохсор, сорох түбэлтэлэргэ сокуону араҥаччылыыр уорганнарга наадалаах дөкүмүөннэри түһэрэр эбит.

2000 сылларга Арассыыйаҕа, онтон өрөспүүбүлүкэҕэ Ааҕар-суоттуур палааталар тэриллэллэр. Үп-харчы туттуллуутун кэтээн көрүү, хонтуруоллааһын уонна ону кытта сибээстээх бэрээдэги араҥаччылыыр уорганнары кытта сыһыаннаһыы бу бөдөҥ устуруктууралар боломуочуйаларыгар киирэллэр.  Күн бүгүн Хонтуруоллуур кэмитиэт састаабыгар бэрэссэдээтэли кытта биир референ баар.

Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэҕэ ылыллар сокуоннар олоххо киириилэрин уонна туттуллууларын, өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар туһуламмыт судаарыстыбаннай бырагыраамалар туолууларын хонтуруоллуур үлэтин сүрүннүөхтээх «Барылааман хонтуруолун туһунан» сокуон барыла көрүллүөҕэ. Ол сокуоҥҥа Хонтуруоллуур кэмитиэт үлэтигэр сыһыаннаах уларытыылар киллэриллиэхтээхтэр.

 

— Бу түбэлтэҕэ, сокуону оҥорор – бэрэстэбиитэллээх былаас хонтуруоллуур оруола намтаабытынан ааҕыахха сөп дуо?

— Суох, оннук буолбатах. Тустаах боломуочуйалары, эбээһинэстэри, үлэни-хамнаһы чопчулааһын, тыырыы ыытылыннаҕа дии. Сокуону таһаарар бүтүн уорган да, биирдиилээн дьокутаат да хонтуруоллуур, ол аата итэҕэһи-быһаҕаһы, сыыһаны-халтыны, буруйу оҥорууну, сокуону кэһиини, о.д.а. олох-дьаһах түктэри көстүүлэрин кытта эйэлэспэт  эрэ буолбакка, харысхала суох охсуһар бырааптарын уонна эбээһинэстэрин ханнык да күүстэр харгыстыыр кыахтара суох. Өрөспүүбүлүкэ хас биирдии гражданина эмиэ биир итинник толору бырааптаах. Уопсастыба олоҕор уонна сайдыытыгар мэһэйдиир кэһиилэри, харгыстары утары охсуһарыгар сокуонунан көрүллэр бары дьайыылары туһанар кыахтаах.

 

— Кэмитиэт үлэтин туохтан саҕалаата?

— Алтынньы ыйга ыытыллыбыт тэрээһин боппуруостары бигэргэтиини сэргэ, «2018 уонна  былааннаах 2019-2020 с.с. СӨ судаарыстыбаннай бюджетын туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуон барылын кэмитиэт чилиэннэрэ дьүүллэһэн баран, өйөөбүттэрэ. Ил Түмэн иккис пленарнай мунньаҕар туруорбут сорудаҕын толоруу чэрчитинэн, барылааман доруобуйа харыстабылыгар, социальнай көмүскэлгэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга кэмитиэтинээн (бэрэсс. Владимир Чичигинаров)  кыттыгас, сэтинньигэ эмп препараттарын оҥорон таһаарыыга үлэлэһэр «Сахамедпром» ААУо собуокка үөскээбит уустук балаһыанньаны кытта билсибиппит. Бу судаарыстыбаннай хампаанньа салалтата таһаарбыт толоос алҕаһын түмүгэр, собуот моҥкуруут баран олорор. Ол түмүгэр приватизациялааһын испииһэгиттэн сотулунна. Хонтуруолунай кэмитиэт бэрэссэдээтэлин быһыытынан 7 киһини бүрүйүөмнээтим, гражданнар 12 суруктара көрүлүннэ. Биллэн турар, көрүллүбүт уонна дьүүллэһиллибит боппуруостар манан бүппэттэр гынан баран, ааспыты барытын тиһэ сатыырга улахан наада суох буолуо оҥоробун.

Өрөспүүбүлүкэ Баһылыга Айсен Николаев дуоһунаһыгар олорон баран, таһаарбыт бастакы ыйааҕа экологическай үтүө туруктаныы туһунан этэ. Баһылык ыйааҕар олоҕуран, барылааман бу хайысхаҕа үлэтин саҥалыы сүрүннүөҕэ. Бу күннэргэ сис кэмитиэттэр бэрэссэдээтэллэриттэн, дьокутааттартан турар састааптаах десант, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев салалтатынан Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга үлэлии сылдьар. Субу ый бүтүүтэ ыытыллыахтаах пленарнай мунньахха «Алроса» компания салалтатын кытыннарыы былааннанар. Дьокутааттар сылдьан кэлбит уонна билсибит үлэлэрин түмүгүнэн эриһиилээх кэпсэтии барыа диэн күүтүллэр.

 

Евгений Андреевич, чугастааҕы инники былааннар тустарынан кэпсэтиэххэ.

— Үүммүт сылга «Хотугу дьиэ табатын иитии туһунан» сокуон саҥа эрэдээксийэтэ көрүллүөхтээх. Бу сокуон 1997 сыллаахха ылыллан турар, онон бириэмэ ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн эбиилэри, уларытыылары киллэрэргэ уолдьаста. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Экологическай кодексата» сокуон барыла бастакы ааҕыыны барыаҕа. Төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бырааптарын сүрүннүүр бүгүн 15 сокуон уонна сокуоннар аакталара бааллар. Омуктар сокуоннарын кодификациялааһыҥҥа эспиэрдэри тардыы былааннанар.

Бэдэрээлинэй таһымҥа мааман фаунатын хостооһун боппуруоһун быһаарыы соруга турар. «Сир аннын туһунан» РФ сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» бэдэрээлинэй сокуон барыла бэлэмнэммитэ. Бу барылга сэлии аһыытын хостооһуну уонна хомуйууну сокуонунан сүрүннээһин боппуруоһа киирэн сылдьар. Мааман фаунатын палеонтологическай матырыйаалларын хомуйууга сир аннын туһанар быраабы РФ субьектарыгар биэрэр туһунан сокуон барылыгар этиллэр.

Бэдэрээлинэй сокуон  иккис барыла ирбэт тоҥу харыстааһыҥҥа уонна табыгастаахтык туһаныыга туһуланар. Киһи айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ оҥорор куһаҕан өрүттээх дьайыытын, глобальнай сылыйыы түмүктэригэр, ирбэт тоҥҥо быстыбат уонна тохтообот алдьаныы-кээһэнии процеһа саҕаланыан сөп. Бэдэрээлинэй сокуон бу барыла бастааҥҥы барыллааһын көрүүгэ киирэр. Салгыы ситэрэн-хоторон биэрии үлэтэ барыахтаах, ол инниттэн үгүс ахсааннаах ыстандаартары, санньытаарынай нуормалары уларыталыахха наада. Ол элбэх бириэмэни уонна үбү эрэйэр үлэ буолар.

Барылааман сис кэмитиэттэрин көһө сылдьар мунньахтарын уонна сэминээрдэрин ыытыы олоҕурбут быраактыката салҕанан барыаҕа. Улуустарга Ил Түмэн Күннэрин ыытыы былааннанар. Муус устарга Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуону таһаарар (бэрэстэбиитэллээх) үрдүкү уоргана – Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэнэ) тэриллибитэ 25 сыла туолар. Манан сибээстээн, Бэдэрээссийэ Сэбиэтин бэдэрээссийэлээх тутулга, эрэгийиэннээҕи бэлиитикэҕэ, олохтоох салайыныыга уонна Хотугу сир дьыалаларыгар кэмитиэтин, Бэдэрээссийэ Сэбиэтин Аартыкаҕа уонна Антарктикаҕа сэбиэтин кытары холбоһуктаах мунньаҕы ыытыы былааннанар.

Прокопий ИВАНОВ

 

Поделиться