57

10 июля 2017 в 10:40

Сайыҥҥы сынньалаҥ иннинэ

Ил Түмэн уочараттаах ХХХ пленарнай мунньаҕар эбиэттэн киэһэ Федерация Сэбиэтин норуоттар икки ардыларынааҕы дьыалаларга кэмитиэтин чилиэнэ, юридическай наука доктора, профессор, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа Рафаил Зиннуров кыттыыны ылла.

Искусство нөҥүө — уруулуу норуоттары

«Талааннаах киһи — барытыгар талааннаах» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Өрөспүүбүлүкэбитигэр кэлэ сылдьар бочуоттаах ыалдьыт Рафаил Зиннуров ити этии­гэ оруобуна сөп түбэһэр. Кини — политик, юрист, худуо­һунньук, скульптор, суруйааччы, суруналыыс.
Коллегатын туһунан Ил Түмэн депутаттарыгар Федерация Сэбиэтин федеративнай тутулга, регионнар политикаларыгар, олохтоох бэйэни салайыныыга уонна Хоту сир дьыалаларыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Акимов билиһиннэрдэ. Рафаил Зиннуровы Саха сиригэр кини ыҥыран аҕалбытын бэлиэтии­бин.
Башкортостан сенатора саха тылын үөрэтиини саҕалаабытын туһунан, сахалыы тыл этэн депутаттар болҕомтолорун тарта. Кини икки уруулуу норуоту култуура уонна искусство нөҥүө силбии тутар баҕалааҕын бэлиэтээтэ. Рафаил Зиннуров Саха сиригэр кэлиэн иннинэ Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Курултайын спикерин Константий Толкачеву кытта көрсүбүтүн, онно икки өрөспүүбүлүкэ парламеннарын икки ардыларыгар сөбүлэһии түһэрсэр наадатын туһунан кэпсэппиттэрин туһунан эттэ. Кини парламеҥҥа саха норуотун геройун Манчаары Баһылай скульп­туратын бэлэхтээтэ.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков сенаторга сылаас тылларын уонна бииргэ үлэлэһэргэ этиитин иһин махтанна. Спикер аны күһүн парламеннар икки ардыларынааҕы үлэ туһунан боппуруоска чопчу быһаарыыны ылыаҕын туһунан эттэ. Кини М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет тылбааска кафедратыгар башкир норуотун эпоһын «Урал-батыры» сахалыы тылбаастыы сылдьалларын туһунан бэлиэтээтэ.

Мировой судьуйалар талылыннылар

Пленарнай мунньахха депутаттар Уус-Маайа, Эбээн-Бытантай улуустарын, Дьокуускай куорат 47 уонна 62 №-дээх сууттарын учаастагын мировой судьуйаларын таллылар.
Депутаттар баһыйар үгүс куоластарын ыланнар Уус-Маайа улууһун 32 №-дээх суутун учаастагар — Людмила Мырсанова, Эбээн-Бытантай улууһун 36 №-дээх суутун учаастагар — Мая Николаева, Дьокуускай куорат 47 №-дээх суутун учаастагар — Андрей Божедонов уонна Дьокуускай куорат 62 №-дээх суутун учаастагар — Мария Бандерова мировой судьуйаларынан талылыннылар.

Киин быыбардыыр хамыыһыйаҕа

Итини таһынан депутаттар өрөспүүбүлүкэ Киин быыбардыыр хамыыһыйатын чилиэннэрин кистэлэҥ куоластааһынынан таллылар. Норуот итэҕэллээхтэрин баһыйар үгүс куоластарын ылан, Екатерина Андреева, Иван Андросов, Александр Власов, Денис Седушков, Сардаана Таппагарова, Ирина Ушакова кандидатуралара бигэргэннилэр.
Оттон Павел Корнилов, Валерий Шадрин уонна Вячеслав Мохначевскай сөптөөх куолаһы хомуйбаккалар, куоластааһын иккис түһүмэҕэ ыытылынна. Куоластааһын түмүгүн билиһиннэрэр эбит буоллахха, Павел Корнилов иһин куоластарын 41 депутат биэрдэ, Валерий Шадриҥҥа — 7, Вячеслав Мохначевскайга — 4. Онон элбэх куолаһы ылбыт Павел Корнилов өрөспүүбүлүкэ Киин быыбардыыр хамыыһыйатын сэттис чилиэнинэн буолла.

Парламент аппараатын салайааччыта бигэргэннэ

Пленарнай мунньахха депутаттар Ил Түмэн аппараатын салайааччытынан Андрей Антонен кандидатуратын бигэргэттилэр. Спикер Александр Жирков Андрей Антонен үлэтин киниис­кэтигэр икки эрэ суруйуу баарын, 2003 сылтан парламеҥҥа үлэлиирин, үлэтин старшай референт дуоһунаһыттан саҕалаа­бытын бэлиэтээтэ.
Ааҕааччыларга кини туһунан кылгастык билиһиннэрэр эбит буоллахха, 1995 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан СГУ математическай факультетын үөрэнэн бүтэрбит. Үөрэҕин кэнниттэн Саха государственнай университетыгар алгебра уонна геометрия кафедратыгар старшай преподавателлээбит. Ол кэнниттэн үлэтин өрөспүүбүлүкэ парламеныгар салҕаабыт. Андрей Антонен, үөһэ этэн аһарбытым курдук, старшай референинэн, аналитическай управление началь­нигынан үлэлээбитэ.

Иван Андросов уонна Матвей Евсеев

Депутаттар коллегалара Иван Андросов уонна Матвей Евсеев болдьохторун иннинэ боломуочуйаларын тохтотоллорун туһунан боппуруоһу көрдүлэр. Үөһэ этэн ааспыппыт курдук, Иван Андросов депутат быһыытынан боломуочуйатын тохтотуута өрөспүүбүлүкэ Киин быыбардыыр хамыыһыйатыгар талыллыытын кытта сибээстээх. Оттон Матвей Евсеев доруобуйатын туругунан тус сайабылыанньатынан боломуочуйатын тохтоппутун туһунан бэлиэтиибин.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков депутаттар куорпустарын аатыттан өрөспүүбүлүкэ парламенын үлэ­тигэр актыыбынай кыттыыларын иһин Матвей Евсеевка уонна Иван Андросовка махталын бил­лэрдэ.

«Өрөспүүбүлүкэ Баһылыгын туһунан» сокуоҥҥа

Ил Түмэн уочараттаах ХХХ пленарнай мунньаҕар депутаттар «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын туһунан» Конституционнай сокуон 2 уонна 17 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылын бастакы ааҕыыга ылыннылар.
Тустаах сокуон барыла 505 №-дээх федеральнай сокуоҥ­ҥа уларыйыылар киирэннэр, онно сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубутун бэлиэтиибин. Барылга «иностраннай үп-харчы инструменнарын» туһунан өйдөбүл этиллэр. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыга тас дойдулар бааннарыгар үбү-харчыны уурдарыа, иностраннай үп-харчы инструменнарынан туһаныа суохтааҕын туһунан барылга бэлиэтэнэр. Маны таһынан быстах кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ Баһылыгын эбээһинэһин толорооччу дохуотун уонна баайын-дуолун туһунан сибидиэнньэни биэрэрэ булгуччулааҕа ыйыллар.

Тутууга албыннаппыт дьону өйүүргэ

Депутаттар СӨ Сирин кодексатын 24.10 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрдилэр. Тустаах уларыйыы кодекска долевой тутуу кыттыылаахтарын көмүскүүр сыаллаах, Российскай Федерация Президенин Владимир Путин сорудаҕынан киллэрилиннэ.
Өрөспүүбүлүкэҕэ 2011 сылтан саҕалаан, ыйыллыбыт болдьоххо түмүктэммэтэх, элбэх квартиралаах дьиэлэри тутууга үптэрин-харчыларын укпут гражданнарга көмө, өйөбүл оҥоһуллар. Билиҥҥи кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбитигэр итинник кыһалҕалаах барыта 18 объект баар. Итинтэн алта объект тутуута түмүктэнэн эрэрин бэлиэтиибин.
Тустаах сокуон барылыгар тутууга өлүүлээх, албыннаппыт дьону өйүүр, көмөлөһөр сыалтан юридическай сирэйдэргэ атыы процедуратын ыытыыта суох сир учаастагын биэрэр туһунан этиллэр. Ол курдук, сир учаастагын ылбыт бөдөҥ инвестиционнай бырайыактары олоххо киллэрэ сылдьар юридическай сирэйдэр объектарын уопсай иэниттэн биэс бырыһыанын (7-8 квартира) албыннаппыт дьоҥҥо биэрэр эбэтэр кооператив ситэ туппатах дьиэтин түмүктүүрүгэр 30 мөл. солк. угар гына эбээһинэс тустаах сокуоҥҥа көҕүлээһининэн олохтонор. Сир учаастага атыыта суох 10 тыһ. кв. м. итэҕэһэ суох иэннээх сиргэ тутууну ыытар тэрилтэҕэ бэриллиэхтээҕин туһунан тустаах сокуон барылыгар ыйыллар.
Билигин уопсайа 10 тыһыын­ча квадратнай миэтэрэҕэ олорор дьиэ тутуута ыытылла турарын бэлиэтиибин.

Арыгыны атыылыыртан аккаастаныы салҕанар

Алексей Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй: «Аан дойду дьонун ат гынан мииммит, орто дойду дьонун оҕус гынан көлүммүт ааттаах аһы — арыгы дьаалыны», — диэн билиҥҥи олохпутун өтө көрбүттүү этэн турардаах. Кырдьык, ити аһыы утах үгүс киһи, ыччат өйүн-санаатын сүүйэн, кэҕиннэрэн эрэрин бары бэркэ диэн билэ-көрө сылдьабыт.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр итирдэр утахтары атыылыыртан аккаастанар нэһилиэктэр ахсааннара эбиллэ тураллар. Ил Түмэн уочараттаах ХХХ пленарнай мунньаҕар депутаттар Таатта улууһун Чычымах сэлиэнньэтин сиригэр-уотугар алкогольнай бородууксуйаны атыылааһыны бобор туһунан сокуон барылын бүтэһиктээх ааҕыыга ылыннылар. Сахабыт сирин нэһилиэнньэлээх пууннара чөл олоххо тардыһыылара манан уҕараабакка, салҕанан бара туруоҕар эрэнэбит.

Үлэ бэтэрээнэ буолууга — эбии усулуобуйалар

Ааспыт Ил Түмэн уочараттаах ХХIХ пленарнай мунньаҕар депутаттар бырабыыталыстыба парламеҥҥа киллэрбит «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үлэ бэтэрээннэрин туһунан» сокуон барылын бастакы ааҕыыга ылыммыттара. Бу сырыыга парламентарийдар тустаах сокуон барылын бүтэһиктээх ааҕыыга ылыннылар.
Барылга үлэ бэтэрээнэ буоларга эбии усулуобуйалар олохтоммуттарын туһунан этиллэр. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ үлэҕэ бэтэрээннэринэн Саха сиригэр 15 сылтан итэҕэһэ суох, тустаах сокуоҥҥа этиллэр эйгэлэргэ үлэлээбит дьон буолуохтара. Ити иһигэр экономика эйгэтэ киллэриллэ сылдьар. Докумуон өрөспүүбүлүкэ сайдыытын иһин кылааттарын киллэрсибит дьону өйүүр соруктаах.

Хотугу улуустары аһынан-табаарынан хааччыйыыга

Биллэрин курдук, Саха сирэ 3103,2 тыһ. кв. км иэннээх Российскай Федерация биир саамай бөдөҥ субъегынан буолар. Ол эбэтэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйа Эбэ Хотун сирин-уотун 1/5 ылар. Аны өрөспүүбүлүкэбит территориятын 40 %-гар хоту уонна арктическай улуустар тайаан сыталлар.
Бу улуустарга суол-иис мөлтөҕүн, күндү ааҕааччы, бэйэҥ бэркэ диэн билэҕин. Таһаҕас авиацияны таһынан кыһыҥҥы суолунан, өрүһүнэн таһыллар. Аҥаардас өрөспүүбүлүкэ иһигэр таһаҕаһы тиэйии айанын ырааҕа уобаластар икки ардыларынааҕы айаҥҥа тэҥнэһэр. Онон өрөспүү­бүлүкэбитигэр таһаҕаһы тиэйии чуолкай тэрээһини уонна судаарыстыбаннай былаас уорганнарын өттүттэн кытаанах хонтуруолу эрэйэр.
Хоту сиргэ таһаҕаһы тиэйии икки төгүл уустук. Үп-харчы булуута, поставщиктары кытта дуогабар түһэрсии, кэмигэр базаларга сөптөөх таһаҕаһы мунньуу, флот тэтимнээх үлэтин тэрийии — үгүс сыраны эрэйэр. 2013 сыллаах күһүн Индигиир өрүс уута аһара түһэн, хоту улуустарга сорох бородуукталара, табаардара кыайан тиэрдиллибэтэҕэ. Бу туһунан Россия телевидениетин ханаалларынан кытта көрдөрүллүбүтэ. «Өлүөнэтээҕи холбоһуктаах өрүс пароходствота» ААУо уонна «Өлүөнэтээҕи бассейн дьаһалтата» ФБУ ситэтэ суох үлэлэрин түмүгэр итинник быһыы-майгы таһаарыллыбыта. Тэрээһин үлэтэ мөлтөөтө даҕаны, бу боппуруоска балаһыанньа мөлтүү түһэрин ити да холобур көрдөрөр.
Пленарнай мунньахха депутаттар «Арктика уонна хотугу улуустар нэһилиэнньэлэрин социальнай суолталаах бородуукта уонна промышленнай табаардарынан хааччыйыы туһунан» парламент истиитин сүбэлээһиннэрин туһунан» Ил Түмэн уурааҕын бигэргэттилэр. Бу боппуруоска дакылааты өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин олоҕун-дьаһаҕын куттала суох буолуутун хааччыйар государственнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Зайцев оҥордо. Ол курдук, 12 араас социальнай суолталаах продовольственнай табаар испииһэгэ оҥоһуллан бигэргэммит. Маны таһынан 8 араас социальнай суолталаах бородуукта ассортимена бигэргэммит.
2016 сыл бэс ыйын 10 күнү­гэр Госдума депутаттара Ил Түмэн өссө 2014 сыл ахсынньы 12 күнүгэр киллэрбит «Российскай Федерация Бюджетын кодексатын 93.2 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» 675043-6 №-дээх федеральнай сокуонун барылын бүтэһиктээх ааҕыыга ылыммыттара.
Ил Түмэн бэһис ыҥырыытын депутаттара Российскай Федерация Бюджетын кодексатыгар уһук хотугу оройуоннарга уонна онно тэҥнэнэр сирдэргэ таһаҕаһы, олоххо-дьаһахха сүрүн суолталаах бородууктаны, бурдугу тиэйии болдьохторо хааччахтаахтарынан сибээстээн, тендергэ кыайбыт юридическай сирэйдэргэ субъект бюджетын үбүттэн-харчытыттан бурдук тиэйиитигэр бюджет кредитин биэрэри туруорсубуттара.
Дойдуга үпкэ-харчыга ыктарыылаах кэм үүммүтүнэн сибээстээн, биһиги парламентарийдарбыт хоту сиргэ саамай сүрүн аһылыгы — бурдугу тиэйиигэ бюджеттан кредити туруорсубуттара. Ил Түмэн сокуоҥҥа көҕүлээһинэ 2015 сыл алтынньыга бастакы ааҕыыга ылыллыбыта. Иккис, үһүс ааҕыыларга көннөрүүлэр киирэннэр, олоххо-дьаһахха сүрүн суолталаах бородуукталары барыларын таһыыга бюджеттан кредит көрүллэр буолбутун ааҕааччыларбар санатабын.
2017 сыл тохсунньу 18 күнүгэр дойду бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Медведев хоту сиргэ таһаҕаһы тиэйиигэ бюджет кредитин биэрэр туһунан 24 №-дээх уураахха илии баттаабыта. Онон өр сылларга кыайан быһаарыллыбатах боппуруос парламентарийдарбыт көмөлөрүнэн оннуттан хамсаабытын, тустаах сокуон үлэлээн эрэрин бэлиэтиибин. Ол курдук, 2015-2016 сылларга Абый, Анаабыр, Булуҥ, Үөһээ Халыма, Үөһээ Дьааҥы, Эдьигээн, Муома, Аллараа Халыма, Өлөөн, Орто Халыма, Усуйаана уонна Эбээн-Бытантай улуустарыгар социальнай суолталаах бородууктаны, табаары тиэйии 32,4% улааппытын дакылаатчыт бэлиэтээтэ. Ол эрээри 2015-2017 сылларга итиннэ судаарыстыбаттан үбүнэн өйөбүл 35,4% аччаабыт. Ити улуустарга бородуукта, табаар сыаналарын хонтуруоллуур сыалтан, парламент сорудаҕынан өрөспүүбүлүкэ Ааҕар-суоттуур палаатата икки бэрэбиэркэ ыыппыт.
Хоту улуустары бородууктанан, табаарынан хааччыйыыга предпринимателлэр бөдөҥ оруоллаахтарын туһунан Юрий Зайцев эттэ. Ол курдук, 2016 сыллаахха таһаҕас 80% массыынанан урбаанньыттар таспыттар. Барыта 653 урбаанньыт оптовай уонна розницанан эргиэнинэн дьарыктанар эбит. Дакылаатчыт кинилэргэ судаарыстыба өйөбүл оҥоруохтааҕын туһунан бэлиэтээтэ.
Тустаах боппуруоска парламент истиитин сүбэлээһинигэр Арктика уонна хотугу улуустарга таһаҕаһы тиэйиигэ федеральнай киинтэн өйөбүл наадатын бэлиэтээбиттэр. Боппуруоһу дьүүллэһиигэ депутаттар актыыбынай кыттыыны ыллылар.
* * *
Маны таһынан Ил Түмэн уочараттаах ХХХ пленарнай мунньаҕар депутаттар 2016 сылга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай баайын-дуолун приватизациялааһын түмүктэрин туһунан отчуоту дьүүллэстилэр.