122

10 июля 2017 в 10:44

Олоҥхо ыһыаҕын үгэстэрэ, аныгы уратылара

Бэс ыйын 28-29 күннэригэр буолан ааспыт Олоҥхо ыһыаҕын анал пресс-киинигэр мустубут суруналыыстар Александр Жирковтуун көрсөн, Олоҥхо ыһыаҕын тэрээһинин, быйылгы ыһыахха киирбит уларыйыы, эһиилги былаан тула кэпсэттилэр.

Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэр үгэс

Александр Жирков Олоҥхо ыһыаҕа аан маҥнай 2005 сыллаахха ЮНЕСКО саха Олоҥхотун “Аан дойду норуоттарын тылынан уус-уран бастыҥ айымньыта” диэн билиниэҕиттэн тэриллибитин бэлиэтээтэ. Ил Түмэн спикерэ этэринэн, 2005 сыллаахха Олоҥхо 10 сыла биллэриллэн, ону бэлэмнээн ыытар Национальнай кэмитиэт тэриллибитэ уонна Олоҥхо ыһыахтарын ыытар туһунан дьаһал тахсыбыта.
“Бастакы Олоҥхо ыһыаҕа 2006 сыллаахха Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньууларын кытта тэҥинэн Сунтаар улууһугар ыытыллыбыта. Ол кэнниттэн 2007 сыллаахха Тааттаҕа буолуохтааҕын, халаан уута кэлэн, 2008 сылга ыытыллыбыта”, — диэн Александр Жирков чопчулаата. Оччолорго маҥнай тэрийиигэ Олоҥхо ыһыаҕа көннөрү ыһыахтартан туох уратылааҕын туһунан мөккүөрдэр үөскүү сылдьыбыттарын санатта.
Александр Николаевич ыһыах историятын туһунан маннык ахтар: “Дьиҥинэн, ыһыах саха дьонугар хаһан даҕаны тиһигин быспатаҕа. Аан маҥнайгы ыһыах ыһыллыбыт күнэ-дьыла уос номоҕор, фольклорбутугар ойууланар. Ол гынан баран, ол ыһыах бастакы буолбатах дии саныыбын. Маҥнайгы ыһыах билиҥҥи Саха сиригэр кэлэн олохсуйбут өбүгэлэрбит ыспыт ыһыахтара буолуон сөп. Ол иһин ыһыаҕы ыытар, тэрийэр үгэс эрдэттэн баар буолан, манна кэлэн салҕаммыт”, — диир. Спикер сэбиэскэй былаас кэмигэр ыһыах языческай итэҕэл көрүҥэ буолан, православнай итэҕэли кытта сөп түбэспэккэ, утарсыы үөскүү сылдьыбытын бэлиэтээтэ. Ол эрэн Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана норуот патриотическай өйүн-санаатын уһугуннарар ыһыахтар ордук туһалаах, “Ньургун Боотур” олоҥхо сценаҕа турбутун тэҥэ, улахан суолталаах буолбуттарын чорботто. Ол кэннэ 1945-1946 сыллардаахха Кыайыы ыһыахтара ыытыллыбыттарын бэлиэтээтэ.
“Биллэн турар, ис хоһооно уларыйан, сэбиэскэй олох кэминээҕи ыһыах буолбута. Ыһыах хайдах барыахтааҕа, сценарийа хайдах буолуохтааҕа, тыл этиитэ, туох наҕараада оҥоһуллуохтааҕа барыта партийнай идеология хонтуруолугар сылдьар этэ”, ­­— диэн Александр Жирков санаан аһарда.

“Олоҥхо ыһыаҕа олоҥхоҕо анаммыт ыһыах буолбатах”, — диэн быһааран туран, Александр Жирков биһиги, сахалар, былыр-былыргыттан сүрүн түмсүүбүтүн, үөрүүлээх тэрээһиммитин ыытар, сөргүтэр буоллахпытына, туохха эмэ олоҕуран сөргүтүөхтээхпитин бэлиэтээтэ. Ити этиитигэр спикер аан маҥнай былыргыны чинчийэн, онно туох диэн сурулла сылдьарын, ол суруйуу ханна, ханнык ахтыыга дуу, олоҥхоҕо дуу, үһүйээҥҥэ дуу бэлиэтэммитин чопчулаан, үөрэтэн сөргүтүөхтээхпитин санатта.
Итинтэн сиэттэрэн, биһиги олоҥхобут ыһыаҕы тэрийэргэ биир бастыҥ источник буолар. Тоҕо диэтэргин, биһиги олоҥхобут хас эмэ үтүмэн үйэттэн айыллыбыт айымньы. Үгүстэригэр хайаан даҕаны ыһыах туһунан ахтыллан ааһар. Сорох улахан олоҥхолорго ыһыаҕы хайдах тэрийэллэрэ, туох сиэр-туом туттуллара, кимнээх ыалдьыт быһыытынан ыҥырыллаллара, ханнык күрэхтэр ыытыллаллара, дьон таҥаһа-саба барыта чопчу сурулла сылдьар. Олоҥхоҕо олоҕуран, биһиги бэйэбит хантан даҕаны үтүктүбэккэ, былыргы айымньыларбытыгар суруллубуту үөрэтэн, олортон сыыйа канон оҥортоон ыытар буолбуппут. Олоҥхо ыһыаҕын сүрүн сыала-соруга – саха дьонун-сэргэтин дьиҥнээхтии былыргы өбүгэлэрбит курдук ыһыахтыыр таһымҥа тиэрдии.

Ох сааны сөргүтүү

Бу ыйытыыга хоруйдаары Александр Жирков маҥнай биһиги – сахалар үтүмэн үйэлэр тухары сүтэрбит үгэстэрбит элбэҕин бэлиэтээтэ. “Ол сүтэр­биппитигэр бэйэбитин буруйданар сыыһа, ааспыт олохпут уустуга бэрт, быста-быста салҕаммыт түгэннэрдээх буолан итинник үөскүүр”, — диир.
Умнуллубут үгэстэри сөргүтэр, олоххо киллэрэр сорук турар. Сахалар элбэх буолан мустар тэрээһиммит ыһыах, ол иһин үгэстэри санатыы ыһыах чэрчитинэн тэриллэр. Дьон былыргы дьарыгын көрөн, сэҥээрэн ылынарыттан сүппүт үгэспит олоххо хаттаан киирэр.
Холобур, ыһыахха уруккуттан саха таҥаһын таҥнар дьон аҕыйах эбит буоллаҕына, билигин сахалыы таҥас оҕолорго, эр дьоҥҥо, дьахталларга, аҕа саастаахтарга улам-улам тарҕанан иһэр. Маны таһынан күннээҕи олоххо, араас түмсүүлэргэ кэтиллэрэ үксүү турар. Дьон хараҕа, этэ-сиинэ үөрэнэн эрэр. Итиэннэ таҥас тигэр маастардарбыт араас ылбаҕай, кэтэргэ астык, көстүүтэ үчүгэй сахалыы таҥастары тигэллэр.
Күн көрсүүтүн ылан көрдөххө, ити ыһыаха сыһыана суох атын сиэр-туом эбит. Бу үгэс туттуллар эйгэтэ сүтэн, ыһыахха холбоспута ыһыаҕы тупсаран, дириҥэтэн биэрэр.
Тимир уустарын быыстапкатын ыытар үгэс маҥнай Уус-Алдаҥҥа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар сөргүтүллүбүт. Сахалар биһиги тимиринэн уһанарга былыр-былыргыттан бэйэбит тимири таастан ылҕаан ылар, уһанар кыахтаахпытынан биллибиппит. Ол үгэспит билигин тиэхиникэ сайдан, бэлэм тимир оҥоһуллар буолан сыыйа умнуллан, сүтэн эрэрин сөргүтэр туһугар ыһыахха холбоон, элбэх киһи сэҥээрэ көрдүн диэн түһүлгэ тутан, дьону тардар кыаҕа сыл аайы элбиир. Маны таһынан билигин анаан-минээн ыһыах буолар сириттэн тимирдээх тааһы көрдөөн, онтон болгуо уулларан таһааран, ол тимиртэн быһах охсор буоллулар.
Саха ох саатын, бултуур эрэ тэрил буолбакка, сэрии сэбэ буолан, былыр XVII үйэттэн саҕалаан өстөөхтөрү кытта улахан утарсыы түмүгэр алдьатааһын буолбута. Ол кэннэ саха оҕо түргэнник сүтэн барбыта. Билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар мусуойдарга XVII-XVIII үйэлэргэ сыһыаннаах 20-чэ эрэ ох баар эбит.
Бары билэрбит курдук, оҕунан ытыы Олимпийскай оонньууларга туспа көрүҥ быһыытынан киирэр. Онон сахаҕа оҕо сааһыттан былыр-былыргыттан оҕу туттар тэрилэ курдук сыһыан үөскээтэҕинэ, кинини хотоойутук туттар ыччаттар, спортсменнар иитиллэн тахсыахтара. Ол иһин бу көрүҥ Олоҥхо ыһыаҕар киирдэ.
“Николай Аржаков – Боло Уус диэн саха ууһа былырыын Бүлүүгэ кэлэ сылдьан соҕотоҕун бэйэтэ оҥорбут охторунан быыстапка оҥорбут эбит буоллаҕына, быйылгы быыстапкаҕа 7 улуустан уонна Дьокуускайтан 14 уус оҥоһуктарын көрдөрдүлэр. Быыстапка кэннэ ол оҥорбут охторунан ырааҕы ытыыга күрэстэстилэр. Маннык күрэх маҥнайгытын ыытыллар буолан ситэрии-хоторуу үлэтэ үгүс. Ситэрэн, чопчулаан биэрдэххэ инникитин умсулҕаннаах, суолталаах көрүҥ буолуоҕа”, — диэн Александр Жирков санаатын үллэһиннэ.
Спикер саха оҕун күрэҕэр Дьокуускайтан сылдьар учуутал уол оскуолаҕа куруһуок тэринэн, оҕолору оҕу оҥорорго үөрэтэрин үрдүктүк сыаналаата уонна итинник дьарыктар Дьокуускайга эрэ буолбакка, Тааттаҕа, онтон да атын улуустарга тарҕанан эрэллэрин бэлиэтээтэ.

Олоҥхо ыһыаҕар анаан бэчээттэммит кинигэлэр

Александр Жирков хас биирдии улуустар былыргы олоҥхоһуттарын туойулла, хоһуйулла сылдьар олоҥхолорун, атын да айымньыларын түмэн бэчээттээн таһааралларын үтүө үгэс диэн бэлиэтээтэ. Чинчийээччилэр, учуонайдар ыытар үлэлэрэ, тэрээһиннэрэ, таһаартаабыт кинигэлэрэ суолтата сүрдээх улаханын хайгыы санаата.
Бүлүүлэр хас даҕаны кинигэни таһаардылар уонна профессор Василий Илларионов уруккуттан Бүлүү улууһун олоҥхотун хасыһан үөрэтэн, Василий Каратаев, онтон да атын биллэр олоҥхоһуттар олоҥхолорун суруйбута, маны таһынан Гуманитарнай чинчийии институтун учуонайдара үлэлэһэн сүрдээх үчүгэй, туһалаах кинигэлэр тахсыбыттара.

Олоҥхо ыһыаҕын буолар сирин сүүмэрдээһин

“Олоҥхо ыһыаҕа буолар сирин сүүмэрдээһиҥҥэ эрдэттэн ыһыаҕы бэйэтигэр ыытыан баҕалаах улуустар сайаапка түһэрэллэр. Национальнай кэмитиэт сайаапкалары көрөн, мунньахтаан, хайалара ордук бэлэмнээҕин быһаарар. Сүүмэрдээһин түмүгүнэн улуустар сылларынан үллэриллэллэр уонна ол үллэрии испииһэгэ Ил Дархаҥҥа бигэргэтиигэ киирэр”, — диэн Александр Жирков быһаарда.
Бүлүү улууһун кэнниттэн Олоҥхо ыһыаҕын дуоҕатын Алдан куората тутта. Спикер бырамыысыланнай оройуоҥҥа Олоҥхо ыһыаҕын ыытарга уустуктар бааллар эрээри, алданнар бэйэлэрэ ыһыахха кыттан, саха үгэһин, сиэрин-туомун билэн, өрөспүүбүлүкэлэрин култууратын, норуотун өйүн-санаатын долоҕойдоругар хатаан хаалалларыгар улахан туһалаах диэн бэлиэтээтэ.
Александр Николаевич: “Мииринэй оройуонун олохтоохторо Олоҥхо ыһыаҕын ыыппыттарынан билиҥҥэ диэри сүрдээҕин астыналлар, олохтоох сахалар этэллэринэн, кинилэр саха үгэһигэр сыһыаннара быдан уларыйбыт, суолталаммыт”, — диэн эттэ.

Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕын уратыта

Александр Жирков быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар күргүөмүнэн ырыа киирбитин сэҥээрдэ. Маны таһынан спикер тэрийээччилэр ыһыах арыллыытыгар Марк Жирков 125 сылыгар анаан-минээн сюжет оҥорон киллэрбиттэрин үрдүктүк сыаналаата.
Улахан уратынан спикер Семен Иванов – Чочу Сэмэнэ алгыһын чорботто. “Семен Иннокентьевич түҥ былыргылыы алгыс чээрэтин илдьэ сылдьар, кини алгыһыгар “Биһиги дьөһөгөй оҕолоробут, бу дьөһөгөй сиэлинэн сыт таһаардым, бу биһиги сыппыт, атын сыттары кытта булкуйумаҥ”, — диэн айыыларга сүгүрүйэрин араарда.
“Ыһыах аайы көстөр уратылары ылан көрдөххө, биһиги атын омуктартан уратылаахпытын тута сатыыр омукпут, бука бары хас биирдии олоҥхоһутуттан, тойуксутуттан, сахалыы таҥнан кэлбит оҕоттон кырдьаҕаһыгар тиийэ бары уратыбытын көрдөрө сатыыбыт”, — диэн Александр Жирков түмүктээтэ.

Иван Никитин.