74

10 июля 2017 в 10:38

Чунуобунньук ороскуота, бюджет…

Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн итии буһук күннэр сатыылаан тураллар. Күн-дьыл быйылгы бары ыһыахтарбытыгар, анаабыт курдук, нэлэйэн-хотойон, тупсан-туругуран туран биэрдэ. Ол аата Үрдүк Айыыларбыт бар дьоҥҥо үтүөнү эрэ санаан мичик гыннылар, сүргэни көтөҕөн күлүм аллайдылар. Бу аата үчүгэй сайын билгэтэ билиннэ. От үүннэҕинэ, айылҕабыт дэлэй быйаҥыттан кэччэммэтэҕинэ, уйгубут улаатыа, саргыбыт салаллыа турдаҕа.

Маннык сырдык кэмҥэ, окко киириэх иннинэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэнэ) XXX (уочараттаах) пленарнай мунньаҕын ыытта. 55 дьокутаат эрэгистирээссийэлэнэн, кубуорум баар. Бэбиэскэҕэ 47 боппуруос киирэн сылдьар. Боппуруостары дьокутааттар кум-хам ыстаан «хачыгыратан» кэбистэхтэринэ, аны күһүҥҥэ диэри санныларыттан таһаҕастарын түһэринэн, түөстэрин муҥунан көҥүллүк тыынар толору быраап­таахтар.
Ил Түмэн уурааҕынан, Подмазкова Ирина Юрьевна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай дьокутаатыгар боломуочуйата бигэргэммит мандаатын Мунньах бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков саҥа дьокутаакка туттарар. Ирина Юрьевна бу иннинэ Нерюнгри сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. Салгыы бэрэссэдээтэл төрөөбүт күннээхтэри эҕэрдэлиир. Владимир Прокопьевка дойду Оборуонатын миниистирэ Сергей Шойгу илии баттааһыннаах «Бойобуой бииргэ үлэлээһини бөҕөргөтүү иһин» мэтээли туттарар. Дмитрий Семеновка Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин Махталын биллэрэр. Дмитрий Саввиҥҥа тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһин ситиһиилээхтик ыытыы иһин Сахастат Махтал суругун уонна өйдөбүнньүк бэлиэни туттарар.

Бэбиэскэҕэ киирбэтэ

Мунньах бэбиэскэтин иһин куоластааһыҥҥа Виктор Губарев РФКП фракциятын аатыттан «Сэрии оҕолоро» боппуруоһу бэбиэскэҕэ эбии киллэрэри туруорсар. «Сэрии оҕолоро» сокуон барыла сис кэмитиэккэ дьүүллэһиини ааспыта, — диир дьокутаат, — юстиция управлениетын, парламент судаарыстыба-быраап управлениетын сөптөөх түмүктээһиннэрэ бааллар. Субу Алдан оройуонуттан 500 тахса илии баттааһыннаах сурук киирэн сытар. Сокуон барылын парламент көрүүтүгэр киллэриэҕиҥ диэн эһигиттэн дьаныһан туран көрдөһөбүн».
Ил Түмэн доруобуйа харыстабылыгар, социальнай көмүскэлгэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Корякин сокуон барыла кэмитиэккэ көрүллүбүтүн уонна күһүҥҥүгэ көһөрүллүбүтүн туһунан этэр. Оттон бырабыыталыстыба бары категория бэтэрээннэр туһааннаах чэпчэтиилэринэн туһаналларын бэлиэтээн туран, сөпсөспөт түмүгүн ыыппыт. Куоластааһын түмүгүнэн, сокуон барыла бэбиэскэҕэ киирбэтэ.


Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Киһи быраабыгар боломуочунай Алексей Ефимов болдьоҕун иннинэ боломуочуйатын устунарын туһунан боппуруос көрүллэр уонна бигэргэнэр.
Уус-Маайа, Эбээн Бытантай улуустарын, Дьокуускай куорат сууттарын учаастактарын мөрөбүөй судьуйаларын дуоһунастарыгар хандьыдааттары кистэлэҥ куоластааһынынан бигэргэтии процедурата ыытыллар. Иккилии хандьыдааттан талан ылар кыах дьокутааттарга баар. Арай Дьокуускай 47 №-дээх суутун учаастагын мөрөбүөй судьуйатыгар соҕотох хандьыдаат турбут. Кистэлэҥ куоластааһын түмүгүнэн, Уус-Маайатааҕы 32 №-дээх суут учаастагын мөрөбүөй судьуйатынан Мырсанова Людмила Анатольевна, Эбээн Бытантайдааҕы 36 №-дээх суут учаастагын мөрөбүөй судьуйатынан Николаева Майя Спиридоновна, Дьокуускай к. 47 №-дээх суутун учаастагын мөрөбүөй судьуйатынан Божедонов Андрей Андреевич. Дьокуускай к. 62 №-дээх суутун учаастагын мөрөбүөй судьуйатынан Бандерова Мария Николаевна талыллаллар.

Иннибитигэр —быыбардар

Быыбар киин хамыыһы­йатын саҥа састаабын чилиэннэрин анааһыҥҥа 9 хандьыдаат турар. Кистэлэҥ куоластааһын түмүгүнэн, Екатерина Андреева, Иван Андросов, Александр Власов, Денис Седушков, Сардаа­на Таппагарова, Ирина Ушакова Быыбар киин хамыыһыйатын чилиэннэринэн ананаллар. Кыайан ааспатах 3 хандьыдаат иккис туурга киирэллэр.

Миниистир эппиэтэ сорохтору астыннарбат

«2017 сылга уонна 2018-2019 с.с. былааннаах кэмҥэ СӨ судаарыстыбаннай бюджетын туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» СӨ сокуонун барылын дьүүллэһии сууххайдык барда. Сокуон барыла урут бастакы ааҕыыны барбыт буолан, үп миниистирэ Валерий Жондоров дакылаатын хаттаан истэ барбатылар, тутатына ыйытыыларга киирдилэр.
Эбээн Бытантай улууһугар саха төрүт ынах сүөһүтэ иитиллэн турар. Быстар мөлтөх матырыйаалынай баазаҕа диэн эбэн этиэххэ наада. Елена Голомарева дьаныардаах туруорсуутунан, улууска сүөһү комплекса тутуллуутугар 45 мөл. солк. харчы бу сыллааҕы бюджекка көрүллэн турар. Этэргэ дылы, үйэҕэ биирдэ көрүллүбүт үп-харчы буолар. Ону баара, били, умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт диэбиккэ дылы, быйылгы бюджет оптимизациятыгар түбэһэн хаалбыт. Кыһалҕалаах дьокутаат ол хотонун боппуруоһун сэргэ, «Көс дьиэ кэргэн туһунан» саҥа сокуон кэлэр сылга туохха тирэҕирэн үлэлиэн туһунан ыйыталаста.
Миниистир хотон харчыта оптимизацияламмытын, инникитин сырдык көһүннэҕинэ эбийиэк тутуллуон сөбүн туһунан этэн «үөртэ». Иккис ыйытыыга хардатын эрэйэ да барымыахха сөп этэ. Судаарыстыба бюджета, таҥара көмөтүнэн, бу сылы этэҥҥэ түмүктээтин. Кэлэр сыллааҕы үп-харчы хайдах таҥыллыан бүгүн Айбыт да кыайан этэн биэриэ суоҕа.
Юрий Тарасов «Якутскэнерго» ПАУо уонна кини самалык тэрилтэтэ «Сахаэнерго» кыстыкка бэлэмнэнэр үлэлэригэр-хамнастарыгар көрсөр уустуктарын туһунан этэр. Үп миниистирэ чуолкайдаабытынан, 1200 мөл.солк. субсидия көрүллүөхтээх. От уонна атырдьах ыйдарыгар эньэргиэтиктэр бу субсидияларын ылыахтара диэн эрэннэрдэ. «Эппиэти астымматым, — диир «генерал» дьокутаат, — боппуруос инньэ кыһыҥҥыттан ылата быһаарыллан биэрбэт. Итии сайын булгуччу бытарҕан тымныынан солбуллуоҕа, ону долоҕойго кытаанахтык тохтотуохха баара. Мин официальнай ыйытыгы оҥоруом».
Леонид Владимиров Ах­саан палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Марковтан судаарыстыбаннай предприятиелар 3 млрд. солк. иэстэрэ хантан, хайдах үөскээбитин ыйыталаста эрээри, киһитэ боп­пуруоһун үп министиэ­ристибэтигэр салайда. «Биһиги миниистирбит эппиэтин, бэйэтиттэн адьас үрдүк таһымнаах финансист, баҕар, өйдүө эбитэ дуу. Биир хотон боппуруоһа кыайан быһаарыллыбат. Ол иһин эйигиттэн, бэрэбиэркэлиир боломуочуйалаах киһиттэн, дьэҥкэ эппиэти ылыам дии санаабытым кыаллыбат эбит буоллаҕа», — дьокутаат муҥатыйбыттыы саҥарар. Ахсаан палаататын бэрэссэдээтэлэ тэрилтэлэр иэстэрин туһунан биир да сорудах суоҕун, кинилэр тустаах боломуочуйаларын ыырынан салайтаран үлэлииллэрин бэлиэтээн этэр. Мунньах бэрэссэдээтэлэ Егор Марковка дьокутаат ыйытыытыгар чуолкайа суох, ону таһынан өссө сайаҕаһа суох харданы биэрбитин бэлиэтиир.


Онон, чуолкай эппиэти ылбатах, ол онтон кыһыйбыт-абарбыт Леонид Владимиров аны кэпсэтиигэ балачча тыынын таһаара сатаата:
— Биһиги олус улахан хоромньулаахтык олоробут уонна үлэлиибит, — диир дьокутаат. – Эньэргиэтикэҕэ буоллун, хомунаалынай өҥөҕө буоллун – бас быстар тарыыптара. Быысталы билбэккэ оптимизацияны ыытабыт, үлэ миэстэлэрин сарбыйабыт. Оттон харахпыт ортотугар баары көрбөтөҕө буолабыт. Биһиэхэ хаһан эмэ бырабыыталыстыба орто уонна үрдүк баайыылаах чунуобунньуктарын хас биирдиилэрэ таһаарар ороскуоттарын – кинилэр хамнастарын, персональнай массыыналарын, кэбиньиэттэрин ис бараанын, эмтэнэр, сынньанар, о.д.а. ороскуоттарын – ааҕан, суоттаан көрүү баар дуо? Оптимизациялаан, производство ороскуоттарын сарбыйабыт, оттон ол кэмҥэ үөһэ араҥа чунуобунньук таһаарар ороскуота улаата эрэ турар. Ону биһиги, дьокутааттар, хаһан да болҕомтоҕо ылбаппыт. Бу боппуруоһу туруоруохха наада!


Кэпсэтиигэ Гульсум Бейсембаева, Гаврил Алексеев кытыннылар. Куоластааһын түмүгүнэн, сокуон барыла иккис уонна бүтэһиктээх ааҕыыга ылыллар.
2016 сыл бюджета туолуутун туһунан отчуоту истии эмиэ дакылааттан буолбакка, ыйытыылартан саҕаланна. Александр Уаров бу күннэргэ РФ Ахсааҥҥа палаататын бэрэссэдээтэлэ Т. Голикова иһитиннэрбит дааннайдарын аҕынна. Ол онно федеральнай бырагыраамалары толорууга уонунан триллион солкуобайдаах хоромньулар таһаарыллыбыттар, Ахсаан палаататын этии киллэриитинэн, 45 холуобунай дьыала көбүтүллүбүт. Итини бэлиэтээн туран, дьокутаат биһиги ааспыт сыллааҕы инибэстииссийэлээх бырагыраамабыт туох түмүктээҕин үп миниистириттэн ыйыталаһар. 861 мөл. солк. тобохтоох, ол инибэстииссийэлээх бюджет 3 бырыһыанын кыайбат. Куһаҕана суох түмүк диэн буолла.

Кыҥкыйдааһын салҕанар

Владимир Федоров: «2016 сыл бюджета туолуутун биһиги сис кэмитиэккэ сиһилии билсэн турабыт. Бырагырааматтан хаалбыт дэнэр 861 мөл. солк. тобох — бу бары судаарыстыбаннай бырагыраамалар тобохторо. Үп миниистирэ ханнык эрэ бырагыраамаларга толору уонна чуолкай эппиэти биэрэр буоллаҕына, атыттарга киһи бэйэтэ таайан көрө сатыырыгар күһэллэр», — диир. Ахсаан палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Марковка бу сырыыга ыйытыы суох буолла.
— 2016 сыл бюджета бэйэтин кэмигэр икки чуолкайдааһыны барбыта, — диир Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, түһээн уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев. — 2016 сылга бюджекка 175 100 007,6 тыһ. солк суумалаах дохуот киирбитэ. Оттон бюджет ороскуота 182 595 983,2 тыһ. солк. тэҥнэспитэ. Орос­куот дохуоту куоһарыыта – 7 495 975,6 тыһ. солк.
Бюджет дохуоттаах чааһын сүрүннээн тэрилтэлэр барыстарыттан, физическэй сирэйдэр дохуоттарыттан, тэрилтэлэр баайдарыттан-дуолларыттан уонна туһалаах баайдары хостооһун нолуоктарыттан киирэр үп-харчы толорор. 2016 сылга ити ааттаммыт нолуоктартан бюджет дохуотун 95,3% туолбута.
2016 сылга өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар 63 115 204,5 тыһ. солк суумалаах төлөбүрэ суох үп-харчы киирбитэ. Дотация уопсай суумата 48 236 794 тыһ. солк. тэҥнэспитэ. Бюджеттар атын таһымнарыттан 2 781 399,5 тыһ. солк. субсидия киирбитэ. Федеральнай бюджеттан киирбит субвенция суумата 3 721 888,8 тыһ.солк. тэҥнэспитэ. Маны таһынан, отчуоттаах сыл устатын тухары, төлөбүрэ суох харчы киириитэ: ОДьХХ-ы эрэпиэрмэлээһиҥҥэ көмөлөһөр фондаттан – 4 903 254,1 тыһ. солк., инфра-устуруктууралаах бырайыактары үбүлээһин дьаһалларын олоххо киллэриигэ судаарыстыбаннайа суох тэрилтэлэртэн – 1 293 690, 8 тыһ. солк.


Ааспыт сыллааҕы тус сыаллаах аналлаах субсидиялар, субвенциялар уонна атын бюджеттар икки ардыларынааҕы трансфертар 599 064,3 тыһ. солк. суумалаах тобохторун федеральнай бюджекка төннөрүлүннэ.
2016 сылга судаарыстыбаннай бюджет ороскуота 183 999 283,0 тыһ. солк. тэҥнэспитэ. Иннинээҕи сылы кытта тэҥ­нээтэххэ, бюджет ороскуота 6,3% улаатан, 10 797 355 тыһ. солк. тэҥнэспитэ.
Дьокутааттар кэпсэтиигэ киирэллэр. Владимир Федоров: «Үп министиэристибэтэ дьокутааттары куолутугар эрэ отчуотунан тоторорго суоттаммыта көстө сылдьар. Бюджет ымпыктарын-чымпыктарын туһунан сиһилии ыйыталаһары биһиэхэ тоҕо эрэ сөбүлээбэттэр, сирэй өһүргэс курдук буолар. Оттон биһиги бюджеты мэлдьитин «ураанан» эрэ ылынарга үөрэтэн кэбистибит. Чуолаан инибэстииссийэлээх бырагыраама туһунан биһиги, дьокутааттар, олох чуолкай сибидиэнньэни ылыахтаах этибит. Быыбардааччыларбыт хас биирдии оскуола, балыыһа, социальнай эбийиэк тутуллуутун туһунан биһигиттэн ыйыталлар, билиэхтэрин баҕараллар. 2016 сыл бюджета туолуутун туһунан отчуоту бастакы ааҕыыга эрэ ылынарга этии киллэрэбин. Үлэ салгыы ыытылыннын. Бюджет ороскуоттара уонна тобохторо дьэҥкэтэ суохтар».

Тэхиниичэскэй алҕас

Куоластааһын түмүгүнэн, сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылыллар. Сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев иккис уонна бүтэһиктээх ааҕыыга ылынарга этии киллэрэр. Маныаха парламент судаарыстыба-быраап управлениета, сокуон барылыгар оҥорбут түмүктээһинин билиһиннэриигэ кыра бытаарыыны таһаарбытын кэнниттэн, сокуон барыла бүтэһиктээх ааҕыыны ааһар.
Аны Юрий Николаев бэйэтэ «бырачыастаан» туран кэлэр. Сокуон барыла бастакы ааҕыыны ааһан баран, иккис ааҕыыны ааспатах буоллаҕына, куоластааһын түмүгэ суох буолан тахсар. Маннык түбэлтэҕэ, бюджет сокуона эбэтэр ылыллар эбэтэр ылыныллыбат диэн тойоннуур. Владимир Федоров: «Куоластаатыбыт да, ол бириинсиппитин тутуһуоҕуҥ. Мээнэ сарымахтанымыаҕыҥ». Егор Жирков: «Парламент өйдөөн-төйдөөн туран куоластаата, ол быһаарыныыбытын тутуһуоҕуҥ». Евгения Михайлова: «Юрий Николаевы өйүөххэйиҥ. Ким баҕарар сыыһа туттуон сөп, оттон ол көннөрүллэр кыахтаах».
Хаттаан хос куоластааһын түмүгүнэн, сокуон барыла иккис уонна бүтэһиктээх ааҕыыга ылыллар.

Иккис миниистир иҥнигэһи билбэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Булгуччулаах мэдиссиинэ страховкатын территориятааҕы фондатын 2016 сыллааҕы отчуотун доруобуйа харыстабылын миниистирэ Михаил Охлопков оҥордо.
2016 сылга Фонда дохуота 22 853 369,2 тыһ. солк. тэҥнэспит. Ороскуота – 23 065 371,9 тыһ. солк. Ороскуота дохуотун 212 002,7 тыһ. солк. сабырыйбыт. 2015 сылга тэҥнээтэххэ, Фонда бюджетын дохуота 647 932,4 тыһ солк. кыччаабыт. Ону дакылааччыт 2016 сылга перинатальнай киин тутуутугар федеральнай бюджеттан трансферт кэлбэтэҕинэн быһаарда. 2015 сылга 1 197 377,0 тыһ солк. суумалаах трансферт кэлбит эбит.
2016 сылга өрөспүүбүлүкэҕэ ыалдьан, амбулаторнай көмөнү ылар сыаллаах сылдьыы 100,0%, уталытыллыбат көмөҕө наадыйыы 108,5% тэҥнэспит. Госпитализациялааһын былаана 99,9%, мэдиссиинэ үрдүк технологиялаах көмөтүн оҥоруу — 100,0%, күнүскү стационарга эмтээһин – 100,1% туолбут, мэдиссиинэ суһал көмөтүн ыҥырыы 98% тэҥнэспит.
Эмиэ 2016 сылга, ыалдьан эмтиир тэрилтэҕэ кэлии түбэлтэтэ, ол иннинээҕи сылтан 4,5% улааппыт уонна биир страховкалаах киһиэхэ таһаардахха, 1,98 көмөнү көрдөөһүн түбэлтэтигэр тэҥнэспит. Бу көрдөрүү федеральнай нуормаҕа сөп түбэһэрин миниистир бэлиэтээтэ. Профилактикалаах уонна атын сыаллаах эмп тэрилтэлэригэр сылдьыы, биир страховкалаах киһиэхэ таһаардахха, ол иннинээҕи сылтан кыччаабыта бэлиэтэннэ.
Дакылааччыкка ыйытыы­лары Антонина Григорьева, Василий Местников, Леонид Владимиров биэрдилэр уонна онтуларыгар лоп-бааччы эппиэттэри ыллылар. Кэпсэтиигэ бу сырыыга эмиэ Леонид Владимиров уһулу түстэ:
— Миниистир дакылаатыттан астынным, — диир көхтөөх дьокутаат. – Өрөспүүбүлүкэбит балыыһаларыгар киһи, ыалдьааччы, мэлдьитин толору буолар. Бу бэрдэ суох чахчы тугу туоһулууруй? Эмтиир тэрилтэлэрбит ахсааннара аҕыйаҕын эбэтэр үлэлиир дьиэлэрэ-уоттара кыараҕаһын. Бүгүҥҥү күннээххэ саҥа балыыһа дьиэлэрин тутуу улахан уустук дьыала буолуоҕа. Биһиги судаарыстыбаннай бас билиилээхпит эбээт, ол иһигэр дьиэҕэ-уокка эмиэ. Биллэриилэртэн көрдөххө, аукционнарга туруоруллаллар дии. Ханнык уонна хайдах дьиэлэр-уоттар приватизацияланалларын кытта билсиэххэ уонна боппуруоһу маннык туруоруохха: эмтиир учреждениеҕа сөп түбэһэр кыахтаах дьиэ, туох-ханнык иннинэ, бу сыалга барыахтаах. Онтон оскуолаҕа ананыахтаах.
Куоластааһын түмүгүнэн, сокуон барыла бастакы, иккис уонна бүтэһиктээх ааҕыылары ааһар. Пленарнай мунньах үлэ­тин салгыыр.

Василий КОНОНОВ хаартыскаҕа түһэриилэрэ.