198

11 декабря 2018 в 10:47

Тыл туһугар тыынын биэрбит

Чахчы норуотун туһугар үлэтин ис-иһигэр киирэн үөрэттэххэ, аахтахха эрэ киһи өйдүүр, сыаналыыр

 

 

 

Платон Алексеевич Слепцову — Ойуунускайы Саха сэбиэскэй литературатын төрүттээбит суруйааччы быһыытынан бары билэбит. Поэт, прозаик, драматург, сахалартан биир бастакы лингвист-учуонай, уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай деятель… Ити курдук тылы кэчигирэтэр дөбөҥ. Оттон чахчы норуотун туһугар үлэтин, сахатын тылын харыстыырга туһуламмыт сыратын ис-иһигэр киирэн үөрэттэххэ, аахтахха эрэ киһи өйдүүр, сыаналыыр.

Ойуунускай саха алпаабыта уонна арпагыраапыйата төрүттэнэригэр күүстээхтик үлэлэспит киһи буолар. Бу туһу­нан биһиги хаһыакка кини аатын сүгэр Литературнай түмэл научнай үлэһитэ, тыл билимин хандьыдаата Ангелина Кузьмина сиһилии кэпсээтэ.

 

П.А. Ойуунускай тыл  бэлиитигин  быһыытынан

 

— П.А. Ойуунускай өссө Губревком салайааччыта эрдэҕинэ С.А. Новгородовка типографияҕа сахалыы шрифтэри оҥорууга уонна бастакы сахалыы сэбиэскэй тылдьыт тахсарыгар улаханнык көмөлөспүтэ. «Хайдах саҥараҕын – оннук суруй” диэн тосхолунан салайтаран, 1917 с. Семен Новгородов “Сахалыы сурук-бичик” кинигэтэ күн сирин көрбүтэ.

1922 с. муус устар 27 күнүгэр Сэбиэттэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэттэрин президиума, Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин тэрийэр туһунан аналлаах уурааҕы ылыммыта. Саха оскуолаларыгар төрүт тылынан үөрэхтээһин хото барбыта. П.А. Ойуунускай тылбаас үлэтин, үөрэх тэнийиитин көхтөөхтүк тэрийэн ыытара. Бу сылларга үөрэҕэ суоҕу үөрэхтээһин – сахалыы суруйарга, ааҕарга үөрэтии тосхолун тобулууга күүстээх үлэ саҕаламмыта. 1921–1922 сс. “Манчаары” диэн бастакы саха сэбиэскэй хаһыата тахсыбыта. 1922–1923 сс. С.А. Новгородов “Сурук-бичик” диэн букубаара, онтон сотору “Ааҕар кинигэ” тахсыбыта. РК(б)П Саха сиринээҕи обкомун бастакы сэкирэтээрэ Е.Г. Пестун: “… уже сейчас безотлагательно приступить к внедрению якутской грамоты среди советских работников, учителей, учащихся и в первую голову среди улусных рабочих, членов РКП и РКСМ. Через некоторое время лицо, не владеющее якутским языком, не имеет права служить в советском учреждении” (“Автономная Якутия” хаһыат, 1923 с., сэтинньи 22 к.). Бу уустук үлэҕэ оччотооҕу интэлигиэнсийэ бүтүннүүтэ тардыллыбыта: А.Е. Кулаковскай, В.Н. Леонтьев, А.А. Иванов — Күндэ, Г.У. Эргис, К.О. Гаврилов, Г.В. Баишев — Алтан Сарын,  о.д.а.

 

____________________
“Ярые леваки в Якутии (Дмитриев) стояли за переход прямо на русский язык, за отмену якутского языка. Они считали, что для национальных языков в эпоху социализма нет перспектив, рано или поздно они должны исчезнуть”.
______________________

 

 

Киирии  тылы хайдах  суруйабыт?

 

— П.А. Ойуунускай 1924 с. сурук-бичик Сэбиэтин, 1926–1928 сс. саха суругун-бичигин Кэмитиэтин, 1929–1938 сс. саҥа түүр алпаабытын Саха сиринээҕи Кэмитиэтин, “Саха кэскилэ” диэн маҥнайгы научнай-чинчийэр уопсастыбаны салайбыта. Сэбиэт улахан буукубаттан суруйарга, сурук бэлиэлэрин киллэрэргэ быһаарбыта. Ол эрээри ити көннөрүү үп-харчы тиийбэтинэн тута киирбэтэҕэ: маҥнай илиинэн суруйууга эрэ, онтон 1929 с., түүрдүү биир кэлимнэммит (унифицированнай) алпаабыкка көспүттэрин кэннэ эрэ бэчээккэ туттуллан барбыт (бу алпаабыт 1939 с. диэри туттуллубута).

Терминология, алпаабыт уонна арпагыраапыйа боппуруостарыгар хайдыһыы баара. Ол ордук нууччаттан киирии тылларга сыһыаннаах этэ. Алтан Сарын, Күндэ, К.О. Гаврилов тиэрминнэри саха тылын уонна түүр тылларын ис кыахтарын туһанан үөскэтэргэ этэллэрэ. Күндэ “тас сабыдыалтан быыһанарга саха бэйэтэ анал тылланыахтаах” диэн санааны тутуһара.  Сорохтор төттөрүтүн сахатытыыны ылыммат этилэр, эбиитин букатын даҕаны саха тылын киллэрэри утараллара. Ону П.А. Ойуунускай маннык суруйан турар: “Ярые леваки в Якутии (Дмитриев) стояли за переход прямо на русский язык, за отмену якутского языка. Они считали, что для национальных языков в эпоху социализма нет перспектив, рано или поздно они должны исчезнуть”. Кини тус бэйэтэ кэлин киирии тыллары “төрүт олохторун уларыппакка үүт-үкчү эбэтэр онно чугаһатан суруйуохтаахпыт” диэн санааны тутуспута.

Алтан Сарын саха тылын сайдыытыгар бэйэтэ туһунан көрүүлэрдээх этэ. Кини С.А. Новгородов алпаабыта итэҕэстэрдээҕин ыйан туран, биир кэлимнэммит түүрдүү алпаабыкка көһөргө санаатын эппитэ. Улахантан суруйууну, сурук бэлиэтин киллэрэр наадалааҕын ыйбыта. Саха тыла түүр тылларыттан төрүттээҕин быһыытынан, сахалар атын түүр норуоттарын хаһыаттарын уонна сурунаалларын сурутан ааҕар кыахтаныахтарыгар эрэнэрэ.

 

 

Орхон графемаларыгар 17 бэлиэ сөп түбэһэрин ыйбыта. Саха тылын түҥ былыргы устуоруйа­тыттан саҕалаан үөрэппит, тыл тутуутун олохтуур уустук үлэ оҥкулун оҥорбут саха бастакы учуонайа буолар

 

 

 

 

Омугумсуйууну утары

 

1917с. политическай агитация ыыта улуустарга тахсаары туран. Олороллор хаҥастан: И.Н.Барахов, С.М.Аржаков, П.А.Ойуунускай. Тураллар: А.Ф.Попов, Г.И.Шергин.

1926 сылга П.А. Ойуунускай көҕүлээһининэн, саха тыла нуучча тылын кытта тэҥҥэ судаарыстыбаннай тыл быһыытынан сокуонунан мэктиэлэнэн киирбитэ.

1930 с. Арпагыраапыйа кэмпириэнсийэтигэр П.А. Ойуунускай уонна Алтан Сарын киирии тиэрминнэр туһунан дакылаат аахпыттара. Онуоха П.А. Ойуунускай хайдах саҥарарбыт курдук суруйар сөптөөҕүн ыйбыта. Оттон Алтан Сарын нуучча тылыгар хайдах баарынан суруйарга, ону тэҥэ ф, з, ж, щ дорҕооннору киллэрэргэ ыҥырбыта.

1931 с. Платон Алексеевич ССРС Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин иһинэн ССРС национальностарын научнай-чинчийэр институтугар аспирант быһыытынан үөрэнэ киирбитэ. Бу кэмҥэ институт дириэктэрэ Н.Я. Марр  этэ. Оччотооҕуга тыл туһунан научнай үлэлэр кини кытаанах үөрэҕин иитинэн күрүөлэнэллэрэ. П.А. Ойуунускай 1932 с. марристар уорганнарыгар — “Просвещение национальностей” сурунаалга “На фронте терминологического строительства” диэн ыстатыйаны бэчээттэппитэ. Онно “Саха сиригэр термин тутуутун дьыалатыгар кылаас охсуһуута өтөн көстөр боппуруостарын сырдатыы” соруга туруоруллубута, “улуу держава шовинизма” уонна онтон ордук күүстээх, “Алтан Сарын олохтоох, иллэспэт, кутталлаах омугумсуйуута – саха үлэһит маассаларын тылын дьиҥ социалистическайдыы тутуутугар бары өттүнэн кыр өстөөх, мунааҕа суох контрреволюционнай идеология” сараламмыта» (Талыллыбыт айымньылар, үһүс том, 1993 с., с. 23).

1935 с. аспирантураны бүтэрэн, тыл билимин кандидата буолар. Үлэтин Москубаҕа ити сыл “Нууччалыы-сахалыы тиэрминнээх орфография кинигэтэ” диэн ааттаан таһаартарбыта. Бу сыл Тыл уонна култуура институтун тэрийбитэ, дириэктэринэн үлэлээбитэ. Бу үлэтэ үөрэх литературатын тылбаастааһыҥҥа, уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй билиини  тарҕатыыга улахан суолталаах. П.А. Ойуунускай 1938 с. тутуллан, тылдьыт бобуллубута.

Көрөрбүт курдук, оччотооҕу кэм биллэр учуонайдара академик Н.Я. Марр курдук дьон үөрэхтэрин уонна эрэпириэссийэ кэмин ыар тыынын сабыдыалынан санааларын тосту уларыппыттара. Билим, техника, философия, бэлиитикэ тиэрминнэр атын норуоттарга курдук уларытыыта суох киирбиттэрэ. Бу кэмтэн ыла ити ыйыллыбыт бириинсип олохтонон, 80-с сс. диэри туттуллан кэлбитэ. Онон кэлин “русификация” бэлиитикэтэ аҥаардастыы баһылаабыта.

 

Рунаны   үөрэтэргэ оҥкулу  уурбута

 

— Бу үлэтин таһынан, чинчийээччи быһыытынан саха фольклорун, устуоруйатын, литературатын уонна итэҕэлин дьаныһан туран чинчийбитэ. Ол курдук “Ойуун үөскээбитин туһунан” (1929 с.), “Былыргы сахалар общественнай стройдара” (1937 с.), “Саха үөскээбитэ; Ааспыт күннэр-дьыллар” (1928 с.), “Якутская сказка (олонхо), её сюжет и содержание” (1927 с.), “О теории якутского стихосложения” (1928 с.), о.д.а. научнай үлэлэри суруйбута.

Ону тэҥэ Өлүөнэ туруук хайаларыгар баар былыргы руна суруктарга улахан болҕомтотун уурбута. Ол курдук Орхон графемаларыгар 17 бэлиэ сөп түбэһэрин ыйбыта. Саха тылын түҥ былыргы устуоруйатыттан саҕалаан үөрэппит, тыл тутуутун олохтуур уустук үлэ оҥкулун оҥорбут саха бастакы учуонайа буолар.

 

Төһөлөөх   үлэни ыытыахтаах   этэй…

 

— П.А. Ойуунускай кэргэнигэр Акулина Николаевнаҕа: «Тооруом, мин хойут наука доктора буолуом, онуоха диэри үлэлиэм да үлэлиэм!» «Кѳр эрэ, ити билигин мин институтум улахан тѳрүттээх-силистээх тэрилтэ: мантан сэдиптэнэн хойут республикабытыгар Наукалар академияларын филиала аһыллыаҕа, үгүс да  үгүс ученайдар үѳскүѳхтэрэ», — диэн эппит тыллара кини өссө да элбэҕи оҥоруоҕа, чинчийиэҕэ хаалбытын этэллэр…

П.А. Ойуунускайдаах оччо­тооҕуга киллэрбит фонетикаҕа олоҕурбут бириинсиптэрэ билигин даҕаны саха тылын арпагыраапыйатын оҥорууга баһылыыр-көһүлүүр суолталаахтар. «Биһиги арпагыраапыйабыт … тыл сүрүн сокуоннарыгар, саҥарыы, суруйуу үөрүйэҕэр олоҕурар, саҥарыы сүрүн үөһүн тутуһар фонетическай бириинсип буолар»диэн 2015 с. тахсыбыт “Сахалыы таба суруйуу тылдьытыгар” суруллар.

П.А. Ойуунускай саха алпаабыта сөптөөх суолун тобуларыгар уонна олоххо киирэригэр, терминология уонна арпагыраапыйа бириинсиптэрин оҥорууга үлэтин суолтата улуу.

 

П.А. Ойуунускай саха алпаабыта сөптөөх суолун тобуларыгар уонна олоххо киирэригэр, терминология уонна арпагыраапыйа бириинсиптэрин оҥорууга үлэтин суолтата улуу.

 

 

Тыл норуоту сомоҕолуур, түмэр,   харыстыыр  күүстээх  уонна омук  эргиччи сайдарын хааччыйар

 

— П.А. Ойуунускай тус бэйэтинэн тыл тутуутун тэрийбитэ – тыл бэлиитикэтэ ситиһиилээхтик киирэригэр улахан суолталаах буолбута. История да көрдөрөрүнэн, тыл бэлиитикэтэ кылгас кэм иһигэр уопсастыбаннас өйөбүллээх былаас лиидэрдэрэ бэйэлэрэ салайар уонна хонтуруоллуур эрэ буоллахтарына, кыайыылаахтык кимэн киирэр. Онуоха холобур элбэх. Турция өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ Кемаль Ататюрк арааб суругуттан латыынныы сурукка көһөрбүтэ, турок тылын араабтыы-персидскэй тыллартан ыраастаан, дьиҥнээх “тыл өрөбөлүүссүйэтин” тэрийбитэ. Литературнай тылы туроктыы тылга чугаһаппыта уонна тиэрмини оҥорууну норуот бэйэтин тылыттан ылан сайыннарыыны тэрийбитэ.

Саха чулуу интэлигиэнсийэтэ оччотооҕу олохтоох салалта күүстээх өйөбүлүнэн, үп-харчы, каадыр, үөрэх кинигэтэ тиийбэт кырыымчык кэмэ этэ да буоллар, эрэпириэссийэ кытаанах ытарчатыгар да сырытталлар, үүт-хайаҕас булан, сөптөөх хайысханы тутуһан, тыл тутуутун уустук үлэтин туруулаһан саҕалаабыттар.

Поделиться