Просмотров - 13

14 июля 2017 12:43

Хорулаҕа — үс бүк үөрүүлээх ытык ыһыахха

Быйыл Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгэ төрүттэммитэ 120, “Марха” сопхуос тэриллибитэ 50 уонна учуутал, оскуола директора Егор Кононович Федоров төрөөбүтэ 100 сылыгар анаммыт үс бүк үөрүүлээх ытык ыһыах бэс ыйын 30 — от ыйын 1 күннэригэр буолан ааста. Ыраах-чугас олорор биир дойдулаахтар, олохтоохтор «Дойдубут, дьоммут туһугар» диэн, ким туох кыахтааҕынан, талааннааҕынан кыттыс­пыт­тарын түмүгэр икки күннээх улахан көхтөөх, оонньуулаах-көрдөөх, оһуокайдаах-тойуктаах, дэлэй астаах-кымыстаах, элбэх бириистэрдээх дьоһун ыһыахха дьон-сэргэ санаата табыллан сырытта, астына-дуоһуйа сынньанна.

Ыһыах аһыллыытын алгыһын бары сиэрин-туомун Василий Николаев силигин ситэрэн толоруута нэһилиэк дьонун сайдар-үүнэр кэскилигэр туһуланна. Хорулалар өйдүүр-саныыр, ытыктыыр дьонноруттан биирдэстэрэ оһуокайдьыт, тойуксут Куома Николаев ыччата удьуор утумун илдьэ сылдьыыта хайҕаныан хайҕанар. Оттон кыыһа Марфа Тобонова Бүлүү улуустарыгар тойуктааҕынан биллэр-көстөр, билигин олохтоох ансаамбыл норуот ансаамбыла буоларыгар кыттыһа, үлэлэһэ сылдьар биир туспа талба талаан буолар. Куомалартан ырыалаах-тойуктаах ыччаттар өссө да тахсан иһиэхтэрэ диэн хорулалар эрэнэллэр.
Олохтоохтор уонна Дьокуускайтан, ыраах-чугас нэһилиэктэртэн кэлбит биир дойдулаахтар төрөөбүт нэһилиэктэрин үс бүк үбүлүөйдээх ыһыаҕын ис сүрэхтэн өйөөбүттэрэ кинилэр туруорбут эгэлгэ бириистэригэр, утары ууммут көмөлөрүгэр ырылыччы көстөн, дьон сүргэтэ илэ-чахчы көтөҕүлүннэ. Ол курдук Анна Кононовна Сымытова оҕолоро туруорбут үс бириистэриттэн тойукка Жора Николаев электромясорубканы, оһуохайга Наталья Иннокентьева тыһы борооскуну, ырыаҕа Аграфена Моргусова кэрэ, истиҥ ырыатынан үрүҥ көмүс ытарҕаны ылан үөрдүлэр-көттүлэр. Ньурба Мархатыгар олорор биир дойдулаахпыт Октябрина Егорова эһээлээх-эбээтин аатыттан фольклорга тыһы ньирэйи туруорбут бирииһэ учуутал Варвара Кононоваҕа тигистэ, оттон сахалыы таҥаска ийэтин Маайа аатынан анал бирииһин Анна Романоваҕа туттарда. Өрөспүүбүлүкэ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Наталья Федотовна Иннокентьева кыбытыы тигии диэнинэн бэйэтин айымньыларын – кэһиэччиги, көхсүгэ сүгүллэр суумканы, бэргэһэ, үтүлүк комплектаах сукуна сону, чаппарааҕы — көрдөрөн, саха дьахтарын сатабылынан, ииһэ кэрэтинэн сөхтөрдө.


Оҕолорго фольклорга куонкуруска үлэ бэтэрээнэ Данил Федотов ыччаттара туруорбут пылесос бириистэрэ Валерий Ураакап сиэннэригэр туттарылынна. Хорула туһунан хоһоон күрэхтэһиитигэр кыра оҕолоруттан кырдьаҕаһыгар тиийэ бэйэ айымньытын ааҕыы улахан биһирэбили ылла.
Дьокуускайтан биир дой­дулаахпыт, тыҥаҕа 3 тыһыынчаттан тахса операцияны оҥорбут өрөспүүбүлүкэ тарбахха баттанар уопуттаах фтизиатра, өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа Николай Христофорович Афанасьев сэрии кэминээҕи оҕо сааһын, нэһилиэк кэрэ айылҕатын, хоһуун дьонун хоһуйар истиҥ-иһирэх хоһооннорун ааҕан, истэн олорооччулары долгутта. Олохтоох быраас бу кэмҥэ суох буолан, ыарыһах бүрүүстүгэ киирэн, тыынын кыайан ылбакка, өлөр-тиллэр ыксала тирээбитигэр, кини дьолугар, Николай Христофорович баар буолан, ыһыах түһүлгэтигэр тута көмө оҥорон, улаханнык абыраата, быыһаата. Олохтоохтор сүдү уопуттаах фтизиатр-врач баар буолан, киһибит тыыннаах хаалла диэн сиртэн-халлааҥҥа тиийэ махтаннылар, биир дойдулаахтарын үрдүк кылаастаах медицинскэй көмөтүн илэ харахтарынан көрөн сөхтүлэр, сүгүрүйдүлэр. Түгэнинэн туһанан, туох да үчүгэй эмп-том суох сиригэр чуут күн сириттэн мата сыспыт, оскуоланы бииргэ бүтэрбит доҕорбут Николай Тобонов тылынан сатаан этиллибэт барҕа махталын Николай Христофорович Афанасьевка тиэрдэр.
Тыыл, үлэ бэтэрээнэ, эдэригэр кус быһый Василий Иванов аатынан сүүрүүгэ бирииһин — ньирэйи — оҕолоро Валентина, Валерий Ивановтар туруорбуттарын Аркадий Тобонов күтүөтэ Софрон Григорьев ылла. Социалистическай үлэ удаарынньыга, И.В.Сталин төбөлөөх «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх, эдэригэр ыһыахтарга тустар, сүүрэр үтүө үгэстээх Анна Николаева-Аанычча балтылара, сиэннэрэ туруорбут велосипед бириистэрэ Егор Кононович Федоров улахан уола Анатолий Егорович сиэнигэр, Снежана Федороваҕа туттарылынна. Оттон Егор Кононович Федоров уола Евгений Егорович уолаттарга сүүрүүгэ туруорбут велосипед бириистэрин итиэннэ Ил Түмэн депутата Антонина Григорьева сүүрүүгэ анал бирииһин — пикниккэ сахалыы иһит наборун — Ньургун Тобонов ылла. Мас тардыһыытыгар олохтоох предприниматель Елена Михайлова бириискэ туруорбут электродружбатын Айтал Николаев ылан үөрдэ-көттө. Бэйэтин кэмигэр Хорула түбэтин биир кыахтаах тустуугунан биллибит-көстүбүт үлэ бэтэрээнэ Егор Кюдяков оҕолорун анал бирииһин — телевизоры хапсаҕайга кыайбыттар сэрэбиэйдэһии быһыытынан тардыыга Саша Саввинов (Валерий Ураакап сиэнэ) илиитигэр бааттанна. Оттон «Хорула Боотур оонньуу­ларыгар» бастаабыт Артем Иванов Дьокуускайга олорор Хорула бочуоттаах олохтооҕо Семен Никифоров дьиэ кэргэнэ туруобут 55 тыһыынча солкуобайдаах МР саа сертификатын тутан өрөгөйө үрдээтэ. Нэһилиэккэ ырыаҕа-тойукка, спорка көхтөөх ыччат элбэҕэ сөхтөрөр. Бэтэрээннэр атах оонньууларыгар бастакы миэстэни Евгений Федоров, иккиһи Роман Степанов, үһүс миэстэни – Юрий Иванов ыланнар, 60-70 саастаахтар билигин да тэтиэнэхтэрин көрдөрдүлэр.


Манна даҕатан этэн аһардахха, Дьокуускайтан биир дойдулаахтар түмсүүлэрин салайааччыта, Куттал суох буолуутун федеральнай сулууспатын ветерана, генерал-майор Михаил Дмитриевич Егоров, өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа Николай Христофорович Афанасьев, өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин туйгуна Юрий Наумович Иванов, РФ Хайа наукаларын академиятын итиэннэ СӨ Наукаларын академиятын академига, техническэй наука доктора Андрей Иннокентьевич Матвеев, кини кэргэнэ өрөспүүбүлүкэ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, өрөспүүбүлүкэ бэчээтин туйгуна Елена Николаевна Иванова дойдуларын ыһыаҕар анал бириистэрдээх кэлэннэр, дьоннорун-сэргэлэрин үөрүүлэрин үллэһиннилэр, оонньууга-көргө кыттыһан норуот бырааһынньыгын киэргэтистилэр, сүргэни көтөҕүстүлэр. Кэлбит бары ыалдьыттары ас амтаннааҕынан, кымыс уохтааҕынан, шашлыгыттан ис миинигэр, ыһаарыламмыт соботугар тиийэ аһатан күндүлээтилэр, элбэх барҕа махтал тыл этилиннэ. Нэһи­лиэк баһылыга Василий Семенов инники былааҥҥа турар соруктары кэпсээтэ, тыын суолталаах боппуруостары быһаарыыга ыытылла турар үлэлэри билиһиннэрдэ. Олортон саамай сытыылара – улууска киирэр суол. Суол аҥарын хорулалар, аҥарын таркаайылар оҥорорго быһаарсан үлэ бара турар эбит. 1-2 сиргэ буом сирдэр бааллар, олору оҥордоххо, сырыы баар буолсу. Сайыҥҥы өттүгэр олохтоохтор сорохторо ыанньыксыттары кэпсэтэн ынахтарын туттаран, ынах ыыртан сынньаммыттар, итинник өҥөнү улаханнык биһирээбиттэр эбит. Сорох дьиэлэргэ итии-тымныы уулаах ванналаах, душтаах куораттыы олорор буолтар. Ити курдук нэһилиэккэ син сайдыы хардыылара сыыйа оҥоһулла турарын киһи үөрэ көрөр.
Нэһилиэк төрүттэммитэ 120, «Марха» сопхуос тэриллибитэ 50 уонна учуутал, оскуола директора Егор Кононович Федоров төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах стендэлэр көстүүлээх миэстэҕэ туруоруллан элбэх дьон болҕомтотун тарта. Ол эрээри нэһилиэк сайдарын туһугар үлэлээн-хамсаан ааспыт сорох дьон бу стендэҕэ киирбэккэ хаалбыт эбит. Маны көрө туран ол кини эбэтэр оннук киһи тоҕо бу стендэҕэ суоҕуй диэччи элбэх буолла. Онон инникитин стендэни үчүгэйдик былааннаан баран, ол дьон оҕолоругар да этэн, итинник стендэни эбэтэр баннеры бэлэмнэтиэххэ сөп этэ.
Ыһыах бары тэрээһин­нэрин, «Хорула Боотур оонньууларын» бэрт тэтимнээхтик этэн-тыынан ыыппыт уолбут Руслан Тобонов инникитин да нэһилиэк маннык тэрээһиннэригэр бигэ тирэх буола туруо диэн нэһилиэгин дьоно эрэнэллэр. Ити курдук хайа да ыарахаттартан чаҕыйбат хоһуун дьонноох, талба талааннара сыл-хонук ахсын арылла турар Хорула нэһилиэгин үс бүк үөрүүлээх ыһыаҕа үрдүк тэрээһиннээхтик, олус көхтөөхтүк ыытыллан, киһи бары үөрдэ-көттө, астына сынньанна.