82

16 июня 2017 в 12:30

Парламент хаһыата — депутат уонна быыбардааччы трибуната

Дойду, регион социальнай-экономическай сайдыытыгар, тыл политикатыгар көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволар, туһулаан төрөөбүт тылынан тахсар хаһыат, сурунаал, телевидение уонна араадьыйа биэриилэрин суолталара уонна оруоллара олус улаханын бэлиэтиибин.

Ааспыт нэдиэлэҕэ Ил Түмэҥҥэ «Парламент хаһыата: депутат уонна норуот трибуната» диэн тиэмэҕэ «төгүрүк остуол» буолан ааста. Тэрээһиҥҥэ суруналыыстары, парламент депутаттарын, тустаах министерство бэрэстэбиитэлин таһынан улуус мунньаҕын депутата, ааҕааччыларбыт, общественнай корресподеннарбыт кыттыыны ылбыттара ордук кэрэхсэбиллээх буолла.

Соҕотох Саха сиригэр эрэ

Российскай Федерация субъектарыттан Еврейскэй автономнай уокурукка, Челябинскай, Воронежскай, Ростовскай уобаластарга уонна биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр эрэ туспа бэчээттэниллэр парламент хаһыаттара бааллар.
Оттон төрөөбүт тылынан тахсар туспа парламент таһаа­рыыта соҕотох Сахабыт сиригэр баарын туһунан ааҕааччыларбытыгар киэн тутта этиэхпитин баҕарабыт. Ити өрөспүүбүлүкэ уонна саха норуотун интеллектуальнай сайдыытын биир туоһутунан буоларын тоһоҕолоон бэлиэтиэхпин баҕарабын.


«Ил Түмэн» хаһыат маҥ­найгы нүөмэрэ 1999 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр тахсыбыта. Өрөспүүбүлүкэ парламенын иккис ыҥырыытын депутаттара туспа бэчээтинэн таһаарыылаах буолалларын туруорсаннар ситиспиттэрэ. Бу кэмҥэ Өрөспүүбүлүкэ Палаататын бэрэссэдээтэлэ Василий Филиппов, оттон Бэрэстэбиитэллэр Палааталарын бэрэссэдээтэлэ Николай Соломов этилэр. Хаһыат бастакы нүөмэригэр «Парламентская газета учреждена» диэн ыстатыйаҕа спикердэр: «Перед газетой стоит важнейшая задача — освещение работы высшего законодательного органа власти республики. Вместе с тем, она не должна ограничиваться публикацией выступлений народных депутатов, законов, постановлений и других нормативных актов, в ней найдется место письмам избирателей, интересным статьям внештатных корреспондентов со всех концов нашей республики. При всех сложностях политической, экономической обстановки газета должна быть выдержанной, уравновешенной, главное, правдивой», — диэн суруйбуттар. Ити кэмтэн ылата 18 сыл ааста.
Бастаан утаа хаһыат атын общественнай-политическай хаһыаттартан улахан уратыта суоҕа. Бу эмиэ өйдөнүллэр. Хайа баҕарар эйгэҕэ саҥаны киллэрии уустуктардаах буолааччы уонна дьыала иһигэр киирэргэ кэм-кэрдии ирдэниллэр.
Парламент хаһыатын суруналыыһа буолар чэпчэкитэ суоҕун бэлиэтиибин. Бу үлэ киһиттэн үгүс билиини-көрүүнү, дэгиттэр сайдыылаах буолууну эрэйэр. Кэлиҥҥи сылларга дьиҥ парламент хаһыата ааты сүгүүгэ уонна суруналыыстар тустаах тиэмэҕэ идэтийиилэригэр үгүс үлэ ыытылынна. Ол курдук, айар үлэһиттэргэ Госдума «Парламентская газета» сүрүн үлэһиттэрэ икки сыл устата «Парламент суруналыыстыкатын оскуолатын» ыыттылар. Билигин хаһыаппытын дьиҥ парламент хаһыата буолла диэн этэр кыахтанныбыт. Маны 2010 сыллаахха «Ил Түмэн» хаһыат Российскай Федерацияҕа парламент үлэтин сырдатыыга бастыҥ регион таһаарыыта буолбута да туоһулуур.
Ол эрээри, этэргэ дылы, киһи үлэлиирин-хамсыырын тухары итэҕэс-быһаҕас баар. Ити да иһин хаһыат саҥардыллыбыт концепциятынан үлэлээһиҥҥэ, саҥа таһымҥа тахсыыга «төгүрүк остуол» тэрийэн ыыттахпыт.

Дьиҥнээх норуот хаһыата буолуохтаах

«Төгүрүк остуолга» да этиллибитин курдук, эрэдээксийэ ыытар үлэтин биир ситэ кыалла илик өрүтүнэн ааҕааччыбыт ахсаана аҕыйаҕа, киэҥ эйгэҕэ тахса иликпит буолар. Тэрээһиҥҥэ манна үгүс санаа этилиннэ.
Өрөспүүбүлүкэ хаһыат­тарыгар элбэх интэриэһинэй ыстатыйаларынан биллэр ааҕааччыбыт, общественнай корреспондеммыт Иван Пономарев: «Ил Түмэн» хаһыакка бастаан утаа бастакы балаһаҕа Анемподист Софронов-Алампа «Туохха да тойон — норуот, норуот! Норуоттан тутуһуҥ, норуокка туһалааҥ» диэн этиитэ болҕомтобун тарпыта. Онтон хаһыат суруйуулара интэриэһинэйин, тыла-өһө үчүгэйин бэлиэтии көрбүтүм уонна бэйэм санааларбын этэр ыстатыйаларбын суруйан киирэн барбытым», — диэн эттэ. Кини хаһыат боростуой үлэһит дьону кытта сибээһин күүһүрдэрэ, итэҕэһи-быһаҕаһы этэр суруйуулар наадаларын ыйда. Иван Петрович ааҕааччылар, быыбардааччылар санааларын этэр рубриканы үлэлэтэр наадатын туһунан эттэ. Манна хаһыат саҥа концепциятыгар олоҕуран, «Быыбардааччы трибуната» иннинэ «Хаһыат уонна ааҕааччы» рубрикалары аһаммыт үлэлэтэн эрэрбитин бэлиэтиибин. Онон ааҕааччым норуот итэҕэллээхтэрин туох эмэ этиилээх, санаалаах, туруорсуулаах буоллаххына, эрэдээксийэбитигэр суруйуоххун сөп.

Иван Пономарев сурутуу боппуруоһугар эмиэ санаатын эттэ. Кини: «Тыа сирин дьоно үбэ-харчыта кэмчи, ол иһин хаһыаты суруппат. Парламент хаһыатыгар улуус, нэһилиэк баһылыктара булгуччу сурутуохтаахтар. Салалтаҕа олус наадалаах таһаарыы, кинилэр туһаттан атыны ылыахтара суоҕа», — диэтэ.
«Ыйыт — эппиэттиибит» рубриканан эмиэ ааҕааччылар болҕомтолорун тардыахпытын сөптөөҕүн туһунан тэрээһин кыттыылаахтара эттилэр. Манна хаһыат «Сокуону билиэҥ — көмүскэллээх буолуоҥ» диэн саҥа рубрика үлэлэтэн эрэр. Бу рубрика иһинэн ааҕааччылар ыйытыыларыгар хоруйдуохпут, сокуоннары быһааран, илдьиритэн биэрэр ыстатыйалар бэчээттэниэхтэрэ.
Норуот депутаттара Василий Местников, Юрий Николаев уонна Иван Шамаев ааҕааччылар болҕомтолорун тардар үгүс интэриэһинэй суруйуулар наадаларын, парламент хаһыата дьон-сэргэ санаатын этэр дьиҥнээх норуот хаһыата буолуохтааҕын туһунан ыйдылар. Василий Местников: «Ааҕааччылар санааларын суруйууларын таһаарыыны саҕалыахха. Оччоҕо хаһыакка дьон-сэргэ бэйэтэ сыстан киирэн барыаҕа», — диэн эттэ.
Маны таһынан депутаттар улуус, нэһилиэк Мунньахтарын, депутаттарын, парламеҥҥа баар фракциялар үлэлэрин сырдатар матырыйааллар, норуот итэҕэллээхтэрин ийэ, аҕа, киһи быһыытынан, политикаҕа көрүүлэрин туһунан суруйуулар ааҕааччылар болҕомтолорун тардыахтарын ыйдылар.
Депутат Юрий Николаев судаарыстыбаннай хаһыаттары библиотекалар бары суруттараллара хайаан да наадалааҕын, дьон-сэргэ манна кэлэн, информацияны билиэхтээхтэрин туһунан бэлиэтээтэ. Кини парламент хаһыата аһаҕас, көҥүл буолуохтааҕын туһунан эттэ.
Депутат Иван Шамаев: «Мин хас биирдии сахалыы тылынан тахсар хаһыат тыыннаах, ааҕааччылаах, сайдар кыахтаах буолуоҕар баҕарабын. Үөскээн хаалбыт имиджи алдьатар сүрдээх уустук буолуоҕа. Хаһыат ааҕыллымтыа курдук да буолан истэҕинэ, олохсуйан хаалбыт имидж кыайа туруон сөптөөх. Ону алдьатарга хаһыат ыыра кэҥиэн наада. Үгүстүк дьону кытта көрсүөхтээххит. Көҥүл буоларгыт наадалаах. Олохтоох кириитикэ эмиэ бэчээттэниэхтээх. Депутат политическай сирэйин, суолун-ииһин арыйар матырыйааллар наадалар. Улуус, нэһилиэк депутаттара, ааҕааччылар парламент хаһыатын бэйэбит трибунабыт диэтэхтэринэ, сурутуу ахсаана элбиэн сөптөөх дии саныыбын. Дьон-сэргэ санаата бэчээттэнэ туруохтаах. Хаһыат үлэтигэр Конституционнай суут кыттыһыахтаах. Пленарнай мунньахха көрүллүөхтээх боппуруостары ырытыыга үлэлэһэргит буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Маны таһынан парламент хаһыата депутаттар быыбардааччыларбытын, норуоту кытта кэпсэтэр, сибээһи тутар площадкабыт буолуохтаах. Хаһыаты итиннэ кубулутаргыт наадалаах. Сурутуу сыаната чэпчииригэр үлэ барыан наада», — диэн эттэ.
Хаһыат имиджин уларытыы боппуруоһугар Ньурба улууһун Мунньаҕын депутата Иосиф Иванов эмиэ санаатын үллэһиннэ. Кини: «Кистэл буолбатах, дьон-сэргэ хаһыат аатыттан куттанара баар суол. Кинилэр салалтаҕа эрэ аналлаах хаһыат дии саныыллар. Онон хаһыат аатын уларытан «Ил сүбэтэ» диэн ааттыахха баара. Ватсапка тахсыахтаах хаһыат анонсун тарҕатыахха баара. Маны таһынан интэриэһинэйдик суруйар суруналыыстары, общественнай корреспонденнары бэйэҕитигэр тардыыга үлэ барыан наадалаах», — диэн эттэ.
Иосиф Иванов этиитигэр сөбүлэһэбин. Хаһыакка төһөнөн элбэх киһи суруйар, санаата иһиллэр да, соччонон интэриэһинэй буолар. Онон гонорар фондатын тэрийэн, суруйар дьону бэйэбитигэр тардарбыт туһаттан атыны аҕалыа суоҕа.

Суруналыыстар көҥүл буоллахтарына

Сибээс миниистрин солбуйааччы Чокуур Гаврильев духуобунай өттүнэн кириисис, дьон-сэргэ хаһыаты, сурунаалы аахпат буолбут кэмигэр олорорбутун бэлиэтээтэ.
Кини: «Хаһан да кумааҕы хаһыаты тутан көрбөтөх ыччат кэллэ. Онон бары суолу-ииһи тутуһаммыт, Интернет ситимин нөҥүө төрөөбүт сахабыт тылын тарҕатыахтаахпыт. Тустаах сокуон быһыытынан, хаһыат ис концепциятыгар орооһуо суохтаахпыт. Эрэдээксийэ бэйэтэ көҥүл буолуохтаах. Суруналыыстарга төһөнөн көҥүлү биэрэҕин да, соччонон сытыы матырыйааллар тахсаллар, соччонон хаһыат интэриэһинэй, соччонон дьон ааҕар буолар. Ылыллар, ылыллыбыт сокуоннар тула кэпсэтии таһааран, сыыһатын-халтытын ыйдахпытына, ааҕааччылар интэриэстэрин өрө тутар, олохтоох кыһалҕалары сырдатар норуот трибуната буоллаҕына, хаһыат сүүйүүлээх балаһыанньаланыаҕа. Маннык уустук кэмҥэ хаһыат сурутуутугар депутаттар күүс-көмө буолуохтааххыт. Туһалаах иһитиннэрии кимиэхэ баҕарар наадата өйдөнүллэр», — диэн эттэ.


Хаһыат рекламатыгар, киэҥ эйгэҕэ тахсарыгар, сурутуутугар депутаттар өйөбүл буолуохтаахтарын, баар күүһү ситэ туһаммакка олорорбутун туһунан Ил Түмэн төрдүс ыҥырыытын депутата, Дьокуускай куорат Гагаринскай уокуругун салайааччыта Руслан Платонов сөптөөх бэлиэтээһини оҥордо. Кырдьык, норуот итэҕэлин сүкпүт, өрөспүүбүлүкэ бары быыбардыыр уокуруктарыттан талыллыбыт 70 депутат — улахан күүс. Бары туруннахтарына, этэргэ дылы, туруук таас хайаны да хамсатыахтарын сөптөөх.
Маныаха парламент ха­һыата кумааҕы хаһыатынан эрэ муҥурдаммакка, Интернеккэ анал сайт аһан, социальнай ситимнэргэ тарҕанан, ааҕааччылары тардыыга эмиэ үлэ саҕаламмытын бэлиэтиибин. Ол эрээри аҥаардастыы Интернет ситимин эрэ өрө тутуу, охтуу омсолоох буолуон сөптөөҕүн урукку да өттүгэр суруйан турабын. Кумааҕы хаһыат суолтата, оруола улаханын бэлиэтиибин. «Суруллубут — суоруллубат» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Кумааҕы хаһыат күн бүгүн дьоҥҥо-сэргэҕэ информацияны тарҕатарын таһынан, архыыпка хаалан, историябыт кэрэһитэ, летопиһа буолара, саамай сүрүн суолтата итиннэ сытар.
«Төгүрүк остуол» түмүгэр общественнай корреспондеммыт Иван Пономарев депутаттартан төһө киһи парламент хаһыатыгар сурутарын ыйыталаста уонна хаһыаттарын нөҥүө быыбардааччыларын санааларын билиэхтээхтэрин туһунан эттэ.
Депутат Иван Андросов көмөлөһөөччүтэ Агафья Птицына: «Олус наадалаах кэпсэтии барда. «Ил Түмэн» хаһыат парламент үлэтин сырдатар, сокуоннары быһааран биэрэр таһаарыы. Атын хаһыаттартан уратыта улахан. Онон наадыйар эрэ киһи бу хаһыаты булан ааҕар. Ол иһин ааҕааччыта аҕыйах. Маны таба өйдүөххүтүн наада. Кэлиҥҥи кэмҥэ хаһыат биллэрдик тубуста. Аҕыйах киһилээх айар коллектив таһаарыылаахтык үлэлии сылдьаргытын бэлиэтиибин. Дьоҥҥо чопчу наадалаах сокуоннар ыстатыйаларын быһааран биэрэр суруйуулар наадалар. Госдума депутаттарын кытта ситими тутуһар эмиэ наадалаах дии саныыбын. Кинилэр Федеральнай Мунньахха ылыллар сокуоннары быһааран биэриигэ көмөлөөх буолуо этилэр», — диэн эттэ.
«Төгүрүк остуол» түмүгэр парламент хаһыатын кылаабынай эрэдээктэрэ Елена Иванова олус туһалаах кэпсэтии, санаа атастаһыыта тахсыбытын бэлиэтээтэ. Кини ааҕааччылары тардыыга араас хайысхаларынан үлэ ыытылларын бэлиэтээн туран, бары кыттааччыларга сүбэ-соргу туппуттарыгар махтанна.

* * *
Үөһэ ахтан ааспытым курдук, төрөөбүт тылынан тахсар парламент хаһыата дойду үрдүнэн суос-соҕотох. Кэлиҥҥи өттүгэр хаһыат сайдыытыгар, саҥа таһымҥа тахсыытыгар Ил Түмэн салалтата күүстээх болҕомтотун уурарын, өйөбүл буоларын бэлиэтиир тоҕоостоох. Бары күүһү түмэн, хаһыаппыт депутаттары быыбардааччыларын кытта ситимниир далаһанан буоллар, айар коллектив сыалбытын-сорукпутун ситтибит диэх этибит диэн санаанан суруйуубун түмүктүүбүн.