10

12 октября 2018 в 10:51

Өрөспүүбүлүкэҕэ экология туруга бастакы суолталаах

Cаха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыга Айсен Николаев 2018 с. балаҕан ыйын 27 к., өрөспүүбүлүкэ Судаарыстыбаннаһын күнүгэр илии баттаабыт бас­такы докумуонунан “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр экология үтүө туругун туһунан” Ыйаах буолла.

 

Бу ыйаах экологияҕа куттал суох буолуутун хааччыйыыттан саҕалаан өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин экологическай үөрэхтээһиҥҥэ тиийэ  тулалыыр эйгэни харыстааһыны кытта сибээстээх боппуруостары барытын хабар. Ыйаах Саха сирин бэһис ыҥырыылаах парламенын үлэтин кытта быһаччы майгыннаһар. Парламент ааспыт биэс сыл устата өрөспүүбүлүкэҕэ көдьүүстээхтик үлэлиир экологическай сокуоннары үөскэтиигэ үлэни салҕаабыта.

Бу депутаттар ылыммыт СӨ Экологическай доктрината, уопсастыба экологическай хонтуруолун, сир аннын эппиэтинэстээхтик туһаныы, ирбэт тоҥу харыстааһын туһунан уо.д.а. өрөспүүбүлүкэ сокуоннара. Кэнники сылларга хостуур бырамыысыланнас салаата сайдыытын учуоттаан, тулалыыр эйгэни харыстааһын уонна экологияҕа куттал суох буолуутун хааччыйыы боппуруостарын сокуонунан сүрүннээһиҥҥэ сорох уларыйыылар таҕыстылар. Айылҕаны көмүскээһиҥҥэ уонна экология боппуруостарын быһаарыыга уопсастыбаннас, нэһилиэнньэ туора туран хаалбакка, актыыбынайдык кыттыытын уонна интэриэстээх буолуутун бэлиэтиир наадалаах.

Бүлүү, Алдан өрүстэргэ кэнники кэмҥэ тахсыбыт түбэлтэлэр Саха сирин экологията төһөлөөх уйанын көрдөрдүлэр. Онон ыйаахха өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун экологическай мониторинынан уонна кэтэбилинэн төһө кыалларынан киэҥник хабыы ирдэнэрэ өссө төгүл бэлиэтэнэр. Нэһилиэнньэни ыраас иһэр уунан хааччыйыы өрөспүүбүлүкэ оройуоннарыгар барыларыгар кэриэтэ сытыы кыһалҕанан буолар, ыйаахха ыйылларынан, 520 тыһыынча киһи ыраас иһэр уунан хааччыллыахтаах. Ыраас ууга аналлаах бырагыраамалары хаттаан көрөр итиэннэ иһэр уу атын источниктарын, ол эбэтэр сир аннынааҕы, өрүс аннынааҕы, о.д.а. тустарынан толкуйдуур наада.

Бэлиэтиир буоллахха, хас биирдии муниципальнай тэриллиигэ уопсастыбаннай экологическай хонтуруол туһунан өрөспүүбүлүкэ сокуонун толорор сыалтан нэһилиэктэргэ уопсастыбаннай инспектордар баар буолууларын туһунан толкуйдуох тустаахтар. Дьиҥэр, ити үөһэ этиллибит икки түгэҥҥэ бастакынан көннөрү дьон, уопсастыбанньыктар аймалҕаны саҕалаабыттара.

Биһиги ураты климат усулуобуйаларыгар олорорбутунан, кини айылҕатыгар, үүнээйилэригэр, харамайдарыгар өссө ордук болҕомтолоохтук сыһыаннаһарбыт ирдэнэр. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх геологическай чинчийэр экспедициялар, көмүс сууйааччы чааһынай предпринимателлэр үлэлииллэрэ кистэл буолбатах. Оттон бу сүүнэ киэҥ сиргэ-уокка Айылҕа харыстабылыгар министиэристибэ уонна Ураты харыстанар айылҕа сирин-уотун дирекцията  бары айылҕаны туһанааччыларга бэрэбиэркэни ыытыыга бириэмэлэрэ да, үптэрэ да суох. Онон кинилэргэ уопсастыбаннай экологическай инспектордар көмөҕө кэлиэхтээхтэр.

Ыйаах биир суолталаах өрүтэ – тобохтору кытта үлэ, федеральнай сокуон бары ирдэбил­лэрин тутуһууга өрөспүүбүлүкэҕэ хара баһаам үп наада. Бу боппуруос 2016 с. сэтинньигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар оҥорон таһаа­­рыы уонна туһаныы тобохторун кытта үлэҕэ анаммыт парламент истиилэригэр көрүллүбүтэ.

Саха сиригэр сыллата 250,0 мөл. тонна оҥорон таһаарыы уонна туһаныы тобохторо үөскүүллэр, ол иһигэр 200,0 тыһ. тонната олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын кытаанах тобохторо буолаллар. Оттон сүрүн өттө – сир туһалаах баайын хостооһун уонна таҥастыыр бырамыысыланнас тобохторо. 2016 сылга үөскээбит тобохтор уопсай ахсааннарыгар сир туһалаах баайын хостооһуҥҥа үөскүүр тобохтор  өлүүлэрэ 99% тэҥнэспитэ.

Оҥорон таһаарыы уонна туһаныы тобохторун харайыы үлэтигэр баар балаһыанньаны ырытыы түмүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр көстөр маннык сүрүн проблемалары бэлиэтиэххэ сөп:

—  тобохтору мунньуу уонна учуоттааһын итиэннэ тобохтору кытта үлэни хонтуруоллааһын уопсай системата суоҕа;

—  тобохтору мунньуу, тиэйии, туһаҕа таһаарыы, буортутун суох оҥоруу инфраструктурата сайдыбатах;

—  билигин үлэлиир тобохтору харайар объектар санитарнай-эпидемиологическай уонна экологическай ирдэбиллэргэ сөп түбэспэттэр;

— нэһилиэнньэлээх пууннар уонна ойуур фондатын сирдэригэр-уоттарыгар көҥүлэ суох тобохтору мунньуу үөскээһинэ уонна сыбаалкалар ахсааннара улаатыыта;

— тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа туһаа­­йыллар тобохтору харайыы салаатыгар тэрээһиннэри үбүлээһин ситэтэ суоҕа.

Ыйаахха СӨ Бырабыыталыстыбатыгар, СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕар, СӨ Баһылыгын уонна Бырабыыталыстыбатын администрациятыгар, былаас ситэриилээх уорганнарыгар, олохтоох салайыныы уорганнарыгар, сир аннын туһанар тэрилтэлэргэ экология уонна айылҕаны харыстааһын тэрээһиннэрин бары боппуруостарыгар сорудахтар сиһилии бэриллибиттэр. Итилэри чуолкайдык уонна утумнаахтык олоххо киллэрэр наадалаах. Ил Түмэҥҥэ экология уонна айылҕа баайын боппуруостарыгар үлэлэһэр кэмитиэт бэрэссэдээтэлин быһыытынан, ити ыйаах тахсыытын тоҕоостооҕунан ааҕабын. Бэйэм өттүбүттэн, төрөөбүт өрөспүүбүлүкэбит айылҕатын туһугар ыалдьар дьиҥнээх олохтоох киһи быһыытынан, ыйаах балаһыанньаларын олоххо киллэриигэ бары күүспүн-уохпун, билиибин-көрүүбүн ууруом.

 

Владимир ПРОКОПЬЕВ,

Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.