69

11 сентября 2017 в 16:24

Суруллара, кэпсэнэрэ – өссө иннигэр

Дьокуускай туһунан архыып баай матырыйаала, историческай литэрэтиирэ баар. Ол үрдүнэн куорат историятын чинчийии уонна суруйуу сүрүн үлэтэ өссө инники көһүтэр. Куорат былыргы уонна аныгы историяларын анаан-минээн, сыал-сорук оҥостон чинчийэр уонна үөрэтэр дьоммут урут да, билигин даҕаны бэрт аҕыйах ахсааннаах. История наукатын хандьыдаата П.П.Петров-Хардыы оннук сэдэх исписэлиистэртэн биирдэстэрэ.

– Пантелеймон Пантелеймонович, Дьокуускай бэлиэ сааһыгар анаан тугу кэпсээн үөрдүөҥ этэй?
– История дөкүмүөннэринэн, нуучча хаһаактара Дьокуускай остуруогун 1632 сылаахха төрүттүүллэр. Бу сылтан Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар холбоммутунан ааҕыллар. Онон, Дьокуускай остуруок төрүттэниитэ, кэнэҕэски куорат историята буоларын таһынан, өссө букатын киэҥ уонна дириҥ суолталанан тахсар. Маны тэҥэ, өссө тус кистэлэҥнээх, ону быһааран кэпсииргэ холонуом.
Остуруок диэн, бэрэбинэлэри уһуктаах гына суорталаан баран, туруору эркиннээн тутуллубут, өстөөх саба түһүүтүттэн көмүскэнэр кириэппэс буолар. Маннык остуруоктары Сибиири сэриилээн ылбыт уонна олохсуйбут нууччалар тутталлара. Остуруок-кириэппэс иһигэр олорор дьиэ-уот, араас тутуулар, уопсайынан олоххо-дьаһахха наадалаах барыта баара. Бөдөҥ остуруоктар оччотооҕу Арассыыйа судаарыстыбатын куораттарын систиэмэлэригэр киллэриллэллэрэ.
Енисейдээҕи казак сотнига П.И.Бекетов 1630 сылга бүрээттэр сирдэригэр бохуоттаан баран, хоту диэки хайысханан, сахалар олорор тутулуга суох улуустарыгар бохуоттуур сыалынан, Ускууттааҕы остуруок чугаһыгар дьоҕус остуруогу туттар. 1632 сыл сааһыгар этэрээт бу туппут остуруогун көтүрэн баран, уунан уһааран саҥа сирдэри сэриилии устар. Сахалар хас да улуустарыгар табыллыбатах бохуотун кэнниттэн, Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай билиҥҥи турар миэстэтиттэн 70 км аллараа Чымаадай диэн сиргэ остуруоктарын туруораллар. Ол туһунан Петр Бекетов Нуучча сирин ыраахтааҕыта Михаил Романовка үҥэн-сүктэн суруйбут суругар маннык этэр: «…Поставил я с служилыми людьми на Лене реке острог для Государева величества и для Государева ясачново збору и для приезду якуцких людей. А преж тово на Лене реке и в якуцкой земле государева острогу не бывало нигде. А поставил государев новый острожек я, Петрушка, против якуцкова князца Мамыкова улусу». (Сафронов Ф.Г. город Якутск в XVII – в начале XIX веков. – Якутск, 1957.)
Сотник Петр Бекетов олохтообут остуруога, нуучча дьаһааҕы хомуйааччыларыгар эрэ буолбакка, салгыы Хотугу муустаах байҕалга, онтон илин уонна соҕуруу туһаайыыларынан Амырга, Чуумпу акыйааҥҥа тиийтэлээбит эспэдьииссийэлэргэ сүрүн тирэх баазанан буолбута. Ханнык эрэ сүүрбэччэ сыл иһигэр нуучча дьоно, олохтоох нэһилиэнньэ буор босхо көмөтүнэн, Хотугу муустаах байҕалтан Охуоскай муоратыгар тиийэ үлүгэрдээх киэҥ сири-уоту, сөҕүмэр айылҕа баайын, хас эмэ уонунан ахсааннаах омуктары Нуучча судаарыстыбатын дьаһалыгар киллэрбиттэрэ.
– Оттон Галкин атамаан остуруога хаһан уонна ханна олохтоммутай?
– 1634 сыллаахха остуруогу сааскы халаан уута былдьыыр уонна туһатыттан таһаарар. Чинчийээччи Г. А. Попов дааннайынан, остуруок саҥа бирикээсчигэ атамаан Иван Галкин «саҥа Ленскэй остуруок» диэн ааттаан туран, урукку турбут миэстэтиттэн 15 биэрэстэ үөһээ, өрүс эмиэ уҥа кытылыгар көһөрөн олохтуур. Г.А.Попов «Ярмонг» («Дьаарбаҥ») топонимҥа олоҕуран, Галкин остуруога билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас сиригэр туруоруллубут диэн сабаҕалаабыта. Маны Нам улууһун 2-с Хомустааҕын дьоно-сэргэтэ төрдүттэн утарар. Кинилэр этэллэринэн, Галкин остуруога нэһилиэктэрин «Буойун» диэн ааттаах сиригэр турбут.
Галкин остуруога, «Якуцкай» уонна «Ленскэй» диэн икки ааттааҕа, үс балаҕаннааҕа, хаптаһынынан бүрүллүбүт икки ампаардааҕа. Олбуорун айаҕар харабыл турар вышкалааҕа. Остуруок тас өттүгэр иһэр ууну харабыллыырга аналлаах тутуу уонна баанньык бааллара. Галкин остуруога түргэн тэтиминэн кэҥээн испитэ. Ол курдук, саҥаттан саҥа аналлаах тутуулар элбээбиттэрэ. Остуруок тас өттүгэр, оччотооҕу кэмҥэ улахан дэниэн сөптөөх нэһилиэнньэлээх пуун баар буолбута. 1641 сыллаахха 46 саха балаҕана, 24 нууччалыы тииптээх дьиэ баара, онно 280 киһи олороро. Мантан 68 киһитэ сулууспалаах, 3 эргиэмсик, 86 түүлээхсит уонна 123 саха дьоно этэ. 1642 сыллаахха бу остуруогу саха хас да улууһун 1000 тахса киһилээх буойун сэрииһиттэрэ ыйтан ордук кэмҥэ төгүрүйэн хаайан олорбуттара.
Кыраайы үөрэтээччилэр, олор истэригэр мин эмиэ, XVII үйэтээҕи архыып матырыйаалларын дааннайдарын тэҥнээн көрүү уонна остуруоктар турбут сирдэрин чинчийии түмүгэр, ити ааттанар сирдэртэн иккис нэһилиэнньэлээх пуун миэстэтигэр остуруок турбут эбит диэн быһаарыыга кэлбиппит. Хойуккааҥҥа диэри ити сиргэ нуучча былыргы кылабыыһата баарын, уларыйа сылдьар өрүс сүнньүн уута суурайан кэбиспит. Иван Галкин 1642 сыллаахха олохтообут «саҥа Ленскэй остуруога», бойобуода Петр Головин 1643 сылга остуруогу Өлүөнэ өрүс хаҥас биэрэгэр көһөрбүтүн үрдүнэн, Саха сирин оччотооҕу балаһыанньатыгар улахан суолталаах нэһилиэнньэлээх пуун буола сылдьыбытын бэлиэтиир наадалаах.
– Бэйи эрэ, мин бутуллаары гынным. «Дьокуускай» уонна «Ленскэй» остуруоктар ааттарыгар: П.Бекетов 1632 сылга «Дьокуускай» остуруогу олохтуур. И. Галкин ол остуруогу атын миэстэҕэ көһөрөн баран, «Саҥа Ленскэй остуруок» диэн эбэн ааттыыр. Оччотугар бастакынан хайаларын билинэбит уонна хайдах ааттыыр буолабыт?
– Саха сирин XVII үйэти­нээҕи историятынан дьарыктаммыт кэккэ учуонайдар бу боппуруоска дьалбаатык сыһыаннаспыттара баар суол. Сорохтор П.Бекетов олохтообут остуруогун «Ленскэй», оттон атыттар «Дьокуускай» диэн ааттаабыттара. Ол түмүгэр, Дьокуускай куорат төрүттэниитин 1632 сылынан буолбакка, инньэ 1643 сылынан, ол аата бойобуода П.Головин остуруогу өрүс хаҥас кытылыгар көһөрбүт кэминэн быһан, бигэргэтэ сатааһын холобура кытта баар этэ.
Маныаха өссө төгүл XVII үйэтээҕи архыып дөкүмүөннэригэр төннөн ылыахха. Ол дөкүмүөннэр урукку өттүгэр бэчээттэнэн, научнай үлэлэргэ туһаныллан тураллар. Историк С.В.Бахрушин 1927 сыллаахха тахсыбыт «Саха сирин историческай дьылҕата» диэн ыстатыйатыгар, ханнык да иэрэҥэ-саараҥа суох, «Дьокуускай» остуруок туһунан суруйар. Биллиилээх историк-учуонай С.А.Токарев, 1940 сыллаахха бэчээттэммит «Саха норуотун историятын уочаркалара» үлэтигэр, «Бекетов «Дьокуускай» остуруогу олохтообутун, саха биис уустарын бас бэринэрбитин» туһунан бигэргэтэр. Хайалара да, «Ленскэй» остуруок туһунан ахтыбат. С.Бахрушин арай хойукку «Саха сирэ XVII үйэҕэ” фундаментальнай үлэтигэр Бекетов остуруогун «Ленскэй» диэн ааттыыр.
Бу икки учуонай кэннилэриттэн, олохтоох историктар уочараттара кэлэр. О.В.Ионова «Дьокуускай куорат» кинигэтигэр 1638 сылга, Саха сиринээҕи бойобуостуба олохтонуоҕуттан, «Ленскэй» остуруок кини киининэн буолбутун, «Дьокуускай» диэн кэлин аттаммытын» бэлиэтиир. Историк бу бигэрэтиититтэн саҕалаан, «Бекетов остуруогар «Ленскэй» диэн ааты иҥэрбитэ» диир быһаарыы инники тутуллубута. Ф. Г. Сафронов бу боппуруоһунан анаан дьарыктанан баран, Бекетов 1632 сыллаахха олохтообут остуруогун, бэйэтин үлэлэригэр «Ленскэй» ааты тутуспута. Учуонай В.Н.Иванов бэйэтин эрдэтээҥҥи да үлэлэригэр, хойукку да ыстатыйаларыгар Бекетов остуруогун «Ленскэй» аатынан киллэрэр.
Кэлиҥҥи сылларга өрөспүүбүлүкэтээҕи маассабай информация тиһиктэригэр, учуонайдар остуруоктар ааттарын араастаан быһаарыыларыгар сигэнэн, «Ленскэй» остуруок Дьокуускай куораты кытта туох да ситимэ суох, адьас туһунан историялаах остуруок буоларын туһунан суруйуулар тахсыталаатылар. Дьокуускай куорат төрүттэммит сылын, бойобуода Головин остуруогу Өлүөнэ өрүс хаҥас биэрэгэр көһөрбүт 1643 сылынан ааҕарга диир этиилэр кииртэлээтилэр.
Мөккүөрү салгыы мөҥүрэппэт туһуттан, бастакы остуруок олохтоммут уонна өрүс халааныттан куоттарыллан көһөрүллүбүт кэмнэрин быһаарар источниктарга төннүөҕүҥ.
Петр Бекетов олохтообут остуруога бастаан ханнык да официальнай аата суох этэ. Стрелец сотнига бэйэтинэн толорбут биир дөкүмүөнүгэр «Лена өрүскэ остуруогу олохтоотум» диэн этиллэр. Атын дөкүмүөҥҥэ – «острог в Якуцкой земле» дэнэр. П.Бекетов өттүттэн маннык «сэрэхтээх сыһыан», кини Өлүөнэ өрүскэ туруорбут остуруога, «ыраахтааҕы гиэнэ буоларынан», ол быһыытынан остуруокка ааты иҥэрии эмиэ ол Күн судаар ыраахтааҕыттан быһаччы тутулуктанарын үчүгэйдик өйдүүрүттэн тахсар.
Иван Галкин атамаан уу халаанын кэнниттэн, 1634 сыллаахха остуруогу урукку турбут миэстэтиттэн улахан ырааҕа суох үрдүк сиргэ көһөрөн туруорар. Ити кэмтэн ыла «саҥа Ленскэй остуруок» диэн ааттанар. Ону биһиги И.Галкин толорбут «Дьаһаах 1634/35 с.с. хомуурун кинигэтигэр», о.д.а. кэлиҥҥи дөкүмүөннэргэ «саҥа Ленскэй остуруок» диэн суруллубутунан быһаарыахпытын сөп.
Москватааҕы бырабыыталыстыба саҥа баһыламмыт сирдэри уонна норуоттары сокуонунан олохтуур туһуттан, 1638 сыл атырдьах ыйыгар туспа административнай эдинииссэни – «Дьокуускай» остуруогар киин­нээн, Саха сирин уеһын тэрийэр туһунан ыйааҕы таһаарар.Ол аата П.Бекетов сахалар олорор сирдэригэр маҥнайгы остуруогу олохтообутун туһунан бастакы суругар олоҕуран, Москватааҕы былаас остуруокка «Якуцкий» диэн ааты иҥэрэр быһаарыыны ылыммыт буолан тахсар. Ол эрэн, сахалар олорор сирдэригэр кэлбит сулууспалаах дьон, XVII үйэ 30-с, 40-с сылларын саҥатыгар диэри, И.Галкин 1634 сыллаахха хаттаан туруорбут остуруогун туһунан хайаатар да «саҥа Ленскэй остуруок» эбэтэр «Ленский острожек» диэн дьаһаах кинигэтигэр суруйаллара. Онон, бу остуруок икки ааттааҕа: бырабыыталыстыба кумааҕыларыгар «Якуцкой острог», оттон И.Галкин уонна кэлиҥҥи бирикээсчиктэр толортообут дьаһаах кинигэлэригэр – «Ленский острожек» дэнэрэ.
Архыып дөкүмүөннэригэр уонна үөһэ быһаарыллыбыкка олоҕуран туран, 1632-1641 с.с. бастакы остуруок икки ааты сүгэ сылдьыбытынан, наука хайысхатынан үлэлэргэ «Якутский (Ленский) острог» диэн суруйарга этии киллэриллэр.
Дьокуускай куорат төрүттэммит историята, Арассыыйа үгүс куораттарын дьылҕаларын кэриэтэ, бэйэтэ тус кистэлэҥнэрдээх уонна таабырыннардаах. Ону арыйар уонна таба таайар туһугар, Дьокуускай историятынан утумнаахтык уонна дьаныардаахтык дьарыктаныан баҕалаах, наука билиилэринэн сэбилэммит, наукаҕа эрэллээхтик сулууспалыыр сыаллаах-соруктаах эдэр эрчимнээх дьон кэлэн иһиэхтэрин наада.

Прокопий ИВАНОВ