73

14 июля 2017 в 12:45

Георгий Башарин ураты көрүүлээҕэ

Кэнники бириэмэҕэ биһиги уһулуччулаах үтүө дьоннорбутун, ол иһигэр аатырбыт учуонайдарбытын умнан-тэмнэн эрэр курдукпут. Нууччалар этэллэринии, «из глаз долой, из сердца вон» диэн балаһыанньа үөскүөх курдук. Кырдьык, сыллар-күннэр элэҥнэһэн ааһаллар, уопсастыба олоҕо түргэн сүүрүктээх үрэх курдук будулуйа устар. Онон, урукку умнуллар, кэннигин хайыһан көрөр кыаҕыҥ да суох буолар.

Ол да буоллар, түгэн көһүннэр эрэ, кинилэр ааттара син биир күөрэйэн тахсан иһэллэр. Быйыл саас, кулун тутар 21 күнүгэр, Георгий Прокопьевич Башарин төрөөбүтэ 105 сылын туолла. Улуу Өктөөп Россияҕа кыайбыта 100 сылын туолар. Итинэн сибээстээн гражданскай сэрии сылларыгар Саха сиригэр Сэбиэскэй былаһы утары өрө туруу буолбутун туһунан кэпсэтиилэр элбээтилэр. Ити, сүнньүнэн, 1921-1923 сыллары таарыйар. Бу кэмнэргэ буолбут байыаннай-политическай быһылааннары урут да, билигин да биир кээмэйдээхтик кыайан сыаналыы иликпит. Ол эрэн манна, ханнык эмэ да буоллар, уопсай тылы булуох тустаахпыт.

Башарин бүтэһик кинигэтэ тыыннааҕар тоҕо бэчээттэммэтэҕэй?

Кинигэ нууччалыы тылынан суруллубут уонна маннык ааттаах — «Общественно-политическая обстановка в Якутии в 1921-1923 гг.». Георгий Прокопьевич — дьарыгынан Сэбиэскэй иннинээҕи кэм историга. Онно кини 17 монографияны, 450 араас ыстатыйалары анаабыта. Саха сиригэр, Сибииргэ, Россияҕа даҕаны онон аатырбыта-сураҕырбыта.
Ол эрэн бүтэһик кинигэтин 1921-1923 сылларга, сэбиэскэй кэмҥэ, анаабыта соһуччу курдук. Бу кинигэҕэ кини элбэх бириэмэтин, күүһүн-уоҕун, туох баар дьоҕурун барытын анаабытын биһиги билэбит. Хомойуох иһин, профессор тыыннааҕар бу кинигэтэ кыайан бэчээттэммэккэ хаалбыта. Ол сүрүн биричиинэлэрэ эмиэ биллэллэр.
Бииринэн, 1960-с сыллар ортолоруттан академик А.П.Окладников баһылыктаах «Новосибирскай историческай оскуолата» (А.И.Новгородов, З.В.Гоголев, В.С.Познанскай, В.А.Демидов, онно өссө профессор Ф.Г.Сафронов) уонна «Башарин историческай оскуолата» (профессордар И.М.Романов, Г.Г.Макаров,В.Н.Иванов, Е.Е.Алек­сеев, М.М.Хатылаев, эдэр историческай наука хандьыдааттара Н.А.Гоголев, С.Н.Горохов, С.И.Ковлеков, А.И Го­голев, И.Е.Зыков, А.Н.Алек­сеев, Н.А.Слепцов, А.Н.Жирков уонна да атыттар) Саха сирин историятын араас боппуруостарыгар күүстээх научнай мөккүһүүгэ киирсэ сылдьаллара. Биир тылынан эттэххэ, историяны үөрэтиигэ олус интэриэһинэй кэм этэ.
Иккиһинэн, «Новосибирскай историческай оскуолата» сүрүн мөккүһэр боппуруостарга үксүгэр хотторуулаах тахсан испитэ. Ол курдук, А.И.Новгородов уонна З.В.Гоголев монографиялара сиэрдээх кириитикэҕэ тардыллыбыттара. Кинилэргэ илин-кэлин түһэ сатаабыт В.С.Познанскай уонна В.А.Демидов ыстатыйаларыгар элбэх сыыһалар көстүбүттэрэ. Онон, хотторбот сыалтан, Башарины бэйэтин уонна кини оскуолатын чилиэннэрин национализмҥа буруйдааһын саҕаламмыта. ССКП Саха сиринээҕи кэмитиэтигэр, сэкирэтээр Г.И.Чиряевка элбэх үҥсүүлэр киирбиттэрэ. Сорох суруктар «хоту ыалларга» (дьон сэрэнэн КГБ-ны итинник ааттыыра) тиийбиттэрэ.


Үсүһүнэн. 1974 сыллаахха Дьокуускай куоракка Саха сирин историктарын сүбэ мунньахтара ыытыллыбыта. Биллэрин курдук, ССКП КК 1967 с .атырдьах ыйын 17 күнүнээҕи «Общественнай наукалары салгыы сайыннарар миэрэлэр тустарынан уонна кинилэр коммунистическай иитии­гэ оруолларын көтөҕөр туһунан» диэн уурааҕар сөп түбэһэ сатаабыттара. Ити сүбэ мунньах иннинэ Г.П.Башаринтан Г.И.Чиряев кини саҥа кинигэтин рукопиһын көрдөөн ылбыта. Онон сүбэ мунньахха улахан мөккүөр тахсыбатаҕа. Ол да буоллар, тоҕото биллибэт, З.В.Гоголев сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Мунньах бүппүтүн да кэнниттэн Г.И.Чиряев профессорга рукопиһын төнүннэрбэтэҕэ. Арай кини суох буолбутун эрэ кэннэ Г.П.Башарин кинигэтин рукопиһын төттөрү ылбыта.
Төрдүһүнэн. Профессор Г.П.Башарин кинигэтин 1991 с. бүтэрэн баран, Саха сирин кинигэтин издательствотын кытта бэчээттииргэ дуогабар түһэрсибитэ. Ол эрэн, үгүс тардылык кэнниттэн, кинигэ 1996 эрэ сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Ол аата, Георгий Прокопьевич тыыннааҕар ити кинигэтин көрбөтөҕө. Дьэ, итинник моһуок диэтэҕиҥ.
Тоҕо бу кинигэни бэчээт­тиир­гэ тиэтэйбэтэхтэрэй? Ол сүрүн биричиинэтэ биир – Г.П.Башарин айымньыта ССКП-га күлүк түһэрэр курдук сыаналаммыта. Коммунистическай баартыйа хаһан да сыыспат диэн быһа этии баара. Итини тэҥэ, Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы утары охсуһуу туһунан ахтар-суруйар сатаммат дэммитэ. Аны, өр кэмтэн улахан ыарыылаах тиэмэ – «национализм» эмиэ күөрэйэн тахсыа диэн куттаныы баара. Манна мин Г.И.Чиряевы кириитикэлиир санаам суох, ол эрэн Г.П.Башарин кинигэтин бэчээттээһини кини туормастаабыта саарбаҕа суох. Сабаҕалаан көрдөххө, Саха судаарыстыбаннай университетыгар тахсыбыт 1976 сыллардааҕы айдаан эмиэ мэһэйдээбит буолуохтаах.
Дьэ, билигин кинигэ сорох ис хоһоонун ырытан көрүөххэ. Биһиги бастаан 1921 с. от ыйын 14 күнүттэн Саха сирин партийнай тэрилтэтин кэмитиэтин сэкирэтээринэн анаммыт Григорий Иванович Лебедев туһунан профессор кэпсээбитин суруйуохпут. Иккиһинэн, 1922 с. кулун тутар 10 күнүгэр ыытыллыбыт байыаннай-политическай сүбэ мунньахха болҕомто ууруохпут.
Үсүһүнэн, Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы утары охсуспут күүстэри үлтүрүтүүнү ахтан ааһыахпыт.

Григорий Лебедев туһунан тугу кэпсиирий?

Профессор Г.И.Лебедевкэ кинигэтин түөрт бастакы баһын анаабыт. Ол аата кинини сиһилии үөрэппит. Бу киһи 192О сыл­лаах­ха М.К.Аммосов Саха сиригэр сүүмэрдээн аҕалбыт хамаандатын чилиэнэ этэ. Г.И.Лебедеви баартыйа Саха сиринээҕи тэрилтэтин кэмитиэтин сэкирэтээринэн анааһыҥҥа Е.М.Ярославскай кыттыгастаах буолбут. Дьиҥинэн, Г.И.Лебедев бэйэтин туһунан сымыйа чахчылары биэрбит. 1919 с. атырдьах ыйыгар бассабыык баартыйатыгар киирэригэр меньшевик уонна эсер буола сылдьыбытын кистээбит. Оттон Саха сиригэр ананарыгар «1912 с. бассабыык-ленинец» курдук суруммут. Дьиҥинэн, областник, Сэбиэскэй былаас өстөөҕө буоларын туһунан профессор кинигэтин 61 страницатын тухары толору суруллубут.
Саха сиригэр баартыйа салалтатыгар тахсан баран ханнык политиканы ыыппытый? Георгий Прокопьевич сиһилии үөрэппитинэн, кини саҥа экономическай политиканы ыытар оннугар «кылаастары утары туруортааһын («расслоение») уонна продразверстка (байыаннай коммунизм) политикатын соҥнуу сатаабыт. Төһө да киин былаастар Г.И.Лебедев сыыһа политикатын тохтоторугар сорудахтаабыттарын иһин, кини 1922 сыл муус устарыгар диэри сыыһа хайысхатын ыыта турбута. Итинэн кини утары турсууну сымнатар оннугар, сытыырхатар суолунан барбыт.
Ити кэмҥэ Г.И.Лебедев салайааччылаах «триумвират» (үс киһи муҥур былааһа) тэриллибитэ. Бу дьон ханнык политиканы ыыппыттарай? 1922 сыл кулун тутар саҥатыгар Г.И.Лебедев Сиббюро КК телеграмма ыыппыта. Онно Саха сиригэр өрө турууну тохтотуу олохтоох нэһилиэнньэни барытын кэриэтэ кырган эрэ кэбистэххэ ситиһиллэр диэбитэ. Оттон ревтрибунал бэрэссэдээтэлэ А.Г.Козлов маннык бирикээһи таһаарбыта: «Бандьыыттары барыларын ытыалаан иһиҥ…кинилэргэ көмөлөһөр нэһилиэнньэни харыстаамаҥ…биэс киһиттэн биирин ытан иһиҥ». Биллэн турар, итинник бирикээстэр сорох түбэлтэҕэ олоххо киирэр этилэр. Онон, Саха сиригэр байыаннай-политическай балаһыанньа ыарахан турукка киирбитэ.
1921 с. ахсынньыга М.К.Аммосов Саха сиригэр үөскээбит ыарахан балаһыанньа туһунан дакылааты суруйан 5-с Аармыйа Реввоенсоветыгар ыыппыта. Ити кэмҥэ кини ити Аармыйа командующайа И.П.Уборевиһы кытта көрсөн кэпсэппитэ.Ити кэнниттэн, Иккис Хотугу этэрээти тэрийэн баран, Саха сиригэр барарыгар Н.А.Каландаришвилига бирикээс биэрбитэ. Онон, М.К.Аммосов Саха сиригэр Сэбиэс­кэй былааһы туругурдарга, сэриини тохтоторго уонна эйэлээх үлэҕэ киирэргэ үтүмэн элбэх үлэни ыыппыта. Итини тэҥэ Саха сиригэр автономнай республика статуһун иһин барар үлэни сүрүннээн ыытарга күүскэ туруммута.
Киин былаастар ыытар үлэлэрин олохтоохтор Г.И.Лебедев, А.В.Агеев, А.Г.Козлов күүскэ туормастаспыттара. Кинилэр буруйдарынан Н.А.Каландаришвили ыстааба Төхтүргэ тоһуурга түбэһэн урусхалламмыта. Тыҥааһыннаах кэмҥэ олохтоох былааһы уларытар сорук турбута.
1922 с.сыл кулун тутар 10 күнүгэр Дьокуускайга байыаннай-политическай сүбэ мунньах ыытыллыбыта. Онно сэттэ киһи кыттыыны ылбыта: П.А.Ойуунускай – бэрэссэдээтэл; П.В.Савлук – Бастакы Хотугу этэрээт командующайа; С.Ю.Широких-Полянскай – Н.А.Каландаришвили этэрээ­тин политическай комиссара; З.Х.Эренбург; Г.И.Лебедев, А.Г.Козлов, А.В.Агеев. Мунньахха Г.И.Лебедевы уонна А.В.Агеевы үлэлэриттэн устарга быһаар­быттара . Сотору кинилэри тутан хаайбыттара.
Саха сиринээҕи олохтоох баартыйа сэкирэтээринэн И.Н.Барахов талыллыбыта. Губбюро састаабыгар С.Ю. Широких-Полянскай, В.П.Бертин уонна Г.Кузнецов (ЧОН этэрээтин байыаһа) эбии киллэриллибиттэрэ. Саҥа байыаннай-политическай салалта Саха сиригэр үөскээбит тыҥааһыннаах балаһыанньаны көннөрөргө сүҥкэннээх тэрийэр үлэни ыыппыта. Ол туһунан – аныгыскы нүөмэргэ.

Николай Слепцов,
политолог.