704

04 декабря 2015 в 14:29

Петр Попов: «Олохтоох сирбит баайын киэҥник туһаныахха…»

Соторутааҕыта Мииринэй куоракка промышленноска олохтоох каадыры бигэтик киллэриини Ил Түмэн көһө сылдьар парламеҥҥа истиитигэр дьүүллэспиттэрин биһирии истибитим. Онно сөп түбэһиннэрэн биһиги улууспутугар билигин биир тигинэччи үлэлии олорор промышленнай тэрилтэнэн «Сунтар­цеолит» ХЭТ туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.

Улууска Кэмпэн­дээйитээҕи туус собуотун кытта сүрүннээн биир түбэҕэ эҥэрдэһэн үлэлиир соҕотох промышленнай тэрилтэни сунтаардар бэйэбит уолбут, инникитин өссө элбэҕи эрэннэрэр кэскиллээх салайааччы, оройуон Сэбиэтин депутата П.М. Попов салайар.

Петр Михайлович Попов — чах­чы аныгы кэм салайааччыта. Онно эппиэттиир сөптөөх үөрэхтээх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, улууска биир убаас­танар, тарбахха баттанар салайааччы.
Петр Попов биир уратытынан кини бэйэтин тэрилтэтин эрэ туһугар буолбакка, улуус хас биирдии нэһилиэгин, улуус бүтүннүүтүн сайдыытыгар кыһанара, онно туспа көрүүлэрдээҕэ буолар.
Бу күннэргэ оройуон Сэбиэтин депутата П.М. Попов генеральнай директордаах «Сунтарцеолит» тэрилтэҕэ үлэ-хамнас туһунан кэпсэтэ тиийэ сырыттым.
13_20151214093517_76083

Петр Михайлович, эһиги тэрилтэҕит үлэтин-хамнаһын туһунан, хомойуох иһин, билигин биһиги ортобутугар суох табаарыһым Евгений Ильич Иванов директордыырын саҕаттан саатар сылга биирдэ сырдатар этибит. Быйыл кэпсиириҥ-ипсиириҥ элбэх буолуохтаах дии саныыбын.
– Үлэ-хамнас туһунан, кырдьык, төһө баҕарар кэпсиэххэ сөп бөҕө буоллаҕа дии. Быһаччы эттэххэ, биһиги сүрүн үлэбитинэн, биллэрин курдук, таас чох хостооһуна буолар. Кэнники сылларга киэҥ нэлэмэн Сахабыт сиригэр биһиги эрэ Сунтаарбытыгар баар цеолит тааһы хостооһунунан хото дьарыктанан эрэбит.
Хостуур кээмэйгит төһө буолла уонна кимнээх ылал-ларый?
– Бу сылга сакаас улаатан, хостуур кээмэйбит добуочча улаатта. Ол курдук, 2011 сылтан саҕалаан цеолиты ылар «АЛРОСА» АК быйылгы сакааһа 15 тыһ. тонна. Итини биһиги кыһыҥҥы суолунан, ол аата тохсунньуттан саҕалаан кулун тутар ыйы киллэрэн туран, хостоон бэлэмнээн тиэйэбит. Кэнники сылларга бэйэбит тириэрдэн биэрэр буоллубут.
Ол эһиэхэ барыстаах дуо?
– Кистээбэккэ эттэххэ, улахан барыһа суох да буоллар, бэйэбит дьоммутун, техникабытын уонна Сунтаарга баар улахан техникалаах тэрилтэлэри, биирдиилээн да дьону үлэлэтэн хамнастыыр сыалтан итинник суолу тутуһабыт.
«АЛРОСАЛАР» цеолиты туохха ордук туһаналларый?
– Билигин алмааһы сир аннынааҕы (подземнай) рудниктарга хостууллар. Ирдэбил быһыытынан, хостооһун бүппүтүн кэннэ, ол рудниктары боростуойдук эттэххэ, сиҥнибэтин туһугар бөҕөргөтөллөр. Онно сүүһүнэн тыһыынча тонна кэлии цемени тутталлар. Булкадаһыктарын 70 бырыһыана цементнэй клинкер, 30 бырыһыана цеолит буолуохтаах. Дьиҥинэн кинилэр сылы эргиччи тутталлар. Оттон биһиги суолбутуттан-ииспититтэн тутулуктанан, сылга 3 эрэ ый устата тиэйэбит-таһабыт. Цеолиппытын хостуур Хоҥоруубут карьерыттан Кэмпэндээйигэ диэри 35 км сири кыһын эрэ, үрэхтэр эҥин тоҥнохторуна, улахан уйуктаах техника сылдьар. Онтон Бүлүү Эбэбитин иккитэ туоруубут. Уопсайа Мииринэй куоракка рудникка диэри 322 км буолар.
Цеолиты ханнык ньыманан хостуугутуй?
– Үгүс дьон өйдүүрүн курдук, билигин цеолит сир үрдүгэр таах хайа курдук өрөһөлөнө сыппат. Чох, цеолит да уонтан тахса метр дириҥҥэ баар. Ону дэлби тэптэрэн (взрывтаан) эбэтэр сир үрүт араҥатын (вскрышатын) улахан кыахтаах техниканан астаран ылыахха сөп. Төһө да ороскуота улахан буоллар, биһиги ити иккис ньыманан, сир үрдүн астаран ылабыт. 1 тонна цеолиты хостуурга 1 тонна, онтон да ордук сир араҥатын хастыаххын наада. Аны цеолит араҥата чох курдук биир тэҥ сыппат. Булгуччу 45 кыраадыс кэриэтэ аллара киирэн иһэр. Манна эбэн эттэххэ, өрөс-пүүбүлүкэҕэ ыарахан уйуктаах техниканан биһиги тэрилтэ биир бастакынан механическай рыхление ньыматынан хостооһуну саҕалаабыппыт. Карьербытыгар Россияҕа оҥоһуллар рыхлитель-бульдозердартан саамай улаханнара, 60 тонна ыйааһыннаах – «Четра-Т-35» диэн икки сыллааҕыта 18 мөл. солк. атыыласпыт, сууккаҕа тонна кэриҥэ уматыгы «үрэн» кэбиһэр модун кыахтаах техника үлэлиир.
Петр Михайлович, оччотугар алмаас хостооһуна баарын тухары цеоликка наадыйыы баар буоллаҕа дии. Сылларынан сыыппара этэ түһэриҥ буоллар.
– Алмаасчыттар 2011 сылтан цеолиты ылар буолбуттара. Ол курдук, 2011 сылга – 5600 тонна, 2012 сылга – 6926, 2013 сылга – 18200, 2104 сылга – 13700 уонна бу быйыл 14770 тонна. Биир үчүгэй сонуннаах олоробун. 2016 сылга «АЛРОСА» АК сакааһынан цеолиты хостооһуммутун 35000 тоннаҕа тириэрдиэхтээхпит. Ол эрээри, билиҥҥи балаһыанньанан араас тендердэри, куонкурустары ааһыахха наада. Маны таһынан урут «Якутцемент» тэрилтэ ыла сылдьан баран тохтообута. Бу кэлин тэрилтэ генеральнай директорын Алиш Мамедовы кытта хаста да көрүстүм. Салгыы үлэлэһэр былааннар бааллар.
Цеолиты атын ханнык хайысхаҕа туһаналларый?
– Айхаллааҕы хайа-байытар комбинакка канализационнай-ыраастыыр станцияҕа тутталлар. Комбинат туттубут технологическай уутун цеолит нөҥүө ыраастаан баран, анал миэстэҕэ ыытар. Ууну итинник цеолиты туһанан ыраастыыр станция өрөспүүбүлүкэҕэ ити Айхалга эрэ баар.
Оннук технологияны бэйэбит улууспутугар туһанар кыахтаахпыт дуо?
– Улууспут дьаһалтатын кытта үлэлэһэн, улууспут киинигэр аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир канализационнай-ыраастыыр станция тутуутун бырайыактаан тутар туһунан боппуруос дьэ, көтөҕүллэн эрэр. Атын улуустар үчүгэй уопуттарын туһанан, бэйэбит олохтоох ма-тырыйаалбытын туттан холобур буолар, аныгы ирдэбилгэ бары өттүнэн эппиэттиир станцияны тутуох кэриҥнээхпит. Билигин ханна баҕарар ууну ыраастыыр станцияларга фильтр быһыытынан туттарга ыраах Подмосковьеттан кварцевай кумаҕы аҕалан тутталлар. Оттон наука дакаастаабытынан, ити кварцевай кумахтааҕар цеолит ордук үчүгэйдик ыраастыырынан, уһуннук туттулларынан ордуга быһаарыллан турар. Онон ити хайысхаҕа салгыы үлэлэһэрбит наада. Бэйэбит үрдүгэр олорон, бэйэбит туттубакка олорон атыттары ыҥырарбыт, туттубаккыт диирбит олуона соҕус буолуо. Дьиҥинэн, итиннэ улахан кээмэйдээх цеолит туттуллубата биллэр. Ол эрээри, отонноотоххо оҥоойук туолар диэн буолар. Биһиэхэ кылаабынайа – олохтоох матырыйаалбытын дьон, норуот хаһаайыстыбатын туһатыгар таһаарыы буоллаҕа дии. Инникитин өрүс эҥэригэр олорор нэһилиэнньэлээх пууннарга барыларыгар итинник станциялар тутуллар былааннара баар. Бииринэн, ити олохтоох сырьену туһаҕа таһаарыы, олохтоох промышленноһы өйөөһүн биир көрүҥэ буолуо этэ. Ороскуота кыратын туһунан этэ да барыллыбат.
Петр Михайлович, улууспут сирин биир баар-суох баайын — цеолиты хостооһун, туттуу сайдар кэскилэ киэҥ диэххэ сөп эбит дии. Оттон дьиэ-уот усулуобуйатыгар ордук туохха туттуохха сөбүй?
– Цеолит таас туттуллара, туһата, дьиҥинэн, олус элбэх. Кистээбэккэ эттэххэ, биһиги бэрт барбах тутта сатыыбыт. Науканан дакаастаммытынан, сүөһү аһылыгыттан саҕалаан медицинаҕа тиийэ киэҥник туттуохха сөп. Боруоба кэриэтэ оҥоһуллубут тобук сүһүөҕүн ыарыытын утары кэтэр наколенник биһирэбили ылбыта биллэр. Цеолит оҕуруот сиригэр олус туһалаах уоҕурдуу буолар, ону таһынан сииги оборор ураты күүстээх хаачыстыбалаах. Билигин медицинаҕа сүһүөх ыарыытыгар туттар буолан эрэллэр. Уопсайынан, цеолит таас туттуллуута олус киэҥ. Ол туһунан биһиги өрөспүүбүлүкэҕэ тахсар араас бэчээккэ, ол иһигэр «Строительный вестник республики», «Энергосбережение в Якутии» курдук аныгы кэм сурунаалларыгар реклама быһыытынан биэрэ турабыт. Ол эрээри, ону олоххо киллэриигэ билиҥҥи кэм ирдэбилинэн эмиэ араас тендери, аукциону ааһан патен, лицензия ылыаххын наада буолар. Биһиги бу сотору, саҥа дьыл кэнниттэн, оборудованиебыт кэллэҕинэ олоххо-дьаһахха туттуллар араас кыра тэриллэри оҥоруохпут. Холобур, куоска туалетыгар туттуллар анал булкадаһык. Сорох «ол эмиэ тугуй» диэҕэ эрээри, мантыҥ куораттарга ордук наадалаах буолуо дии саныыбыт. Аны холодильник сытын суох гынарга, буочукалаах ууну ыраастыырга эмиэ туттуллар. Ситинник кыраттан саҕалаан төһө баҕарар киирсэн, оҥорон иһиэххэ сөп. Быһатын эттэххэ, цеолит таас туттуллубат эйгэтэ диэн суоҕун да кэриэтэ.
Ити тааспыт Саха сиригэр биһиэхэ эрэ баарын билэбит. Оттон киэҥ нэлэмэн Россия сиригэр хас сиргэ хостуулларый?
– Биһиги анал чинчийии оҥотторон турабыт. Онно бил-либитинэн, Россия үрдүнэн Забайкальскай, Приморскай кыраайдарга, Орловскай уобаласка уонна Чувашияҕа эрэ хостууллар. Биһиги цеолиппыт саамай саастаах буолан, үрдүк хаачыстыбалааҕынан биллэр. Аан дойдуга Япония, Китай курдук сайдыылаах дойдулары сэргэ Болгарияҕа, Украинаҕа, Грузияҕа, о.д.а. дойдуларга киэҥник туттубуттара ыраатта.
Үөһэ этэн аһарбыт бытархай оҥоһуктары оҥорууну хаһааҥҥыттан олоххо киллэриэххитий?
– Устьеҕа баар биир эргиэн туочукатын сабан туран, эмиэ бу саҥа дьыл кэнниттэн итинник бытархайдары оҥорор сыах аһарга былаанныыбыт.
Петр Михайлович, чэ, бэрт кылгастык биир аһатан-таҥыннаран олорор чоххут хостооһунун туһунан кэпсии түс эрэ.
– Чэ, сөп. Цеолит туһунан төһө баҕарар кэпсии олоруохха сөп. Биир саамай дохуоттанан олорор үлэбит Кэмпэндээйи чоҕун хостооһун уонна батарыы буолара биллэр. Кэм-пэндээйитээҕи чох разреһын 1992 сылтан үлэлэтэбит. Биһиги чохпут эдэр бороҥ (бурый) чох диэн буолар. Инньэ гынан, калорийноһа намыһаҕын мэлдьэһиллибэт. Ол эрээри, бу кэлин Россияҕа оҥоһуллар аныгы оһохторго оттунарга биһиги чохпут ордук барсар диэн хорсуннук этиэхпин сөп. Ол аныгы оһохтор КПД-ра (коэффициент полезного действия) үрдүгүттэн буолар. Сүрүн туһанааччыбыт – «ОДьКХ» ГУП Сунтаардааҕы филиала. Сүнньүнэн улууспут иһинээҕи тэрилтэлэр, чааһынай дьон туһаналлар. Бу кэнники сылларга Ленскэй оройуонун Орто Наахара, Батамай нэһилиэктэрэ сөбүлээн ылаллар. Ааспыт кыһын өлүөхүмэлэр ыла сылдьыбыттара.
Инникитин бэйэбит чохпутун туһаныы боппуруоһугар туох көрүүлээххиний?
– Дьабарыкы Хайа чоҕун хостооһун кээмэйэ сылтан сыл куччуур, саппааһа эмиэ аҕыйыыр. Ол да иһин инникитин улуус дьаһалтата олохтоох чоххо суолта биэрэн күүскэ үлэлэһиэхтээх. Биһиги өрөс-пүүбүлүкэбит Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлэ Г.И. Данчикованы кытта Кэмпэндээйи чоҕун хостооһуну 30 тыһ. тоннаҕа тириэрдэргэ Сөбүлэһиигэ илии баттаспыппыт. 2014 сыл түмүгүнэн 20-чэ эрэ тыһ. тонна курдук буолбута. Оттон бу сылга 9 ый түмүгүнэн 27 тыһ. тоннаны хостоон батаран олоробут. Өссө да 3 ый баар. Онон 2016 сылга 30 тыһыынчалаах кирбиини ылар кыах толору баар диибит. Биһиги улууска чугастааҕы уонча сылга гаас киирбэтэ биллэр. Оттон социальнай объектары уотунан ититиигэ ханнык да дотация көрүллүбэт. Аны чоҕунан оттунуу электроэнергиятааҕар 7-8 төгүл чэпчэки. Чугастааҕы уон сылга чоҕу хостооһун кээмэйэ куччаабата чуолкай. Урут «Кэмпэндээйи чоҕо куһаҕан, суоһа суох, күлэ элбэх» диир буолаллара. Кэлиҥҥи кэмҥэ ол сыыһатын биир толору дакаастабылынан биһиги чохпутун Ленскэй оройуонун Орто Наахара уонна Батамай курдук ыраах нэһилиэктэрэ ылар буолбуттара да туоһулуур диэххэ сөп.
Дьиҥинэн, Сунтаарга кэлэр Дьабарыкы чоҕунааҕар биһиги Кэмпэндээйибит чоҕун себестоимоһа 2-3 төгүл чэпчэки. Ол эрээри, кылгас, уустук усулуобуйалаах навигация-лаахпыт үрдүнэн сыл аайы ити сөҕүмэр сыаналаах чоҕу аҕала тураллар. Бэйэбит сирбитигэр баар чохпутун көйгөтүппэккэ, мантан инньэ арыый атыннык дьаһанарбытын кэм-кэрдии бэйэтэ ирдиир дии саныыбын. Билигин дойду үрдүнэн уустук экономическай быһыы-майгы бүрүүкээн турдаҕына, ороскуоту аҕыйатыы боппуруоһа күүскэ турар. Маны бары өйдүүрбүт уонна олоххо киллэрэрбит наада этэ.
Ити боппуруоска улууспут салалтата күүскэ үлэлэһиэн наада эбит дии санаатым. Эһиги үлэҕитигэр техника сүрүн күүс буолара биллэр. Техниканан хааччыллыыгыт хайдаҕый?
– Биллэн турар, биһиги үлэбит элбээн, кэҥээн техниката суох тугу да гынар кыахпыт суох. Кыахпыт тиийэринэн техникабытын саҥарда турабыт, сылга кырата 2-3 улахан техниканы ылабыт. Бу 2015 сылга 2 саҥа прицептээх «КАМАЗ» массыы-наны, 10 мөл. солк. Кытай буль-дозерын, улахан экскаватор уонна ыарахан автогрейдер ыллыбыт.
Дьэ, аны атын үлэлэриҥ тустарынан.
– Үлэ-хамнас элбэх. Суол оҥоруута, араас тутуу үлэлэрэ. Устье-Кэмпэндээйи суолун көрүүтүн-истиитин ылбыппыт ыраатта. Бу өрөспүүбүлүкэ суолталаах суол билигин бары ирдэбилгэ эппиэттиир буолла диэххэ наада. Быйыл биир улахан үлэбитинэн хас да сыл устата номоххо киирбит Туойдаах суолун тутуутун саҕалааһыммыт буолар. Былаан быһыытынан 3 сылынан бүтүөхтээх үлэттэн быйыл сайын 5 км суол оҥоһулунна, аны 8 км хаалла. Бу үлэни «Сунтаравтодор» тэрилтэлиин кыттыһан үлэлээтибит. Биһиги бэйэбит паромнаах буолан, ити үлэҕэ араас техникабытын илдьиигэ-таһыыга биһиэхэ ордук табыгастаах буолла. Үлэ кэмигэр бүппүтэ.
Уопсайынан, кыһыҥҥы үлэлэрбит үмүрүйдэхтэринэ, дьоммутун үптүүр-харчылыыр, техникабытын муҥутуур көдьүүстээхтик туһанар иннит­тэн араас үлэлэри толо­ро­бут. Этэргэ дылы, «хаһан аһыыр» хозрасчетнай тэрилтэ да буоллахпыт дии. Ол курдук Күндэйэ, Кэмпэндээйи сэлиэнньэлэригэр суол оҥоһуутун үлэлэрин ыыттыбыт. Өссө 2005 сылтан, Евгений Ильич үлэлиир кэмин саҕаттан, тутууну элбэхтик ыытабыт. Аҥардас бу 2015 сылга 7 объегы тута сылдьабыт. Ол иһигэр тулаайахтарга диэн 4 толору хааччыллыылаах дьиэни тутан үлэҕэ киллэрдибит. Мэлдьи үлэлэһэр Аллыҥабытыгар 2 этээстээх оҕо саадын эһиил бүтэриэхпит, эмиэ итиннэ аныгы ирдэбиллэргэ эппиэттиир ФАП тутабыт. Кириэстээххэ арочнай спортсаала тутуу­тун саҕалаатыбыт. Биһиги ту­туу үлэтин харчыта бары­та көрүллэрин күүтэн олорбоп­пут. Аныгы ньыманан тутуу­ну саҕалаан, үлэлээн бара­быт. Кылгас кэмнээх навигация­лаахпыт быһыытынан, эрдэттэн тутуу матырыйаалын ууну баттаһа аҕаллахха эрэ тутуу кэмигэр ситэр.
Петр Михайлович, добуочча кэпсэттибит. Биллэн турар, ханнык баҕарар да тэрилтэ үлэтэ биир хаһыат биир балаһатынан хайдах муҥурданыай?.. Түмүккэ улууһуҥ дьонугар-сэргэтигэр тугу этиэҥ этэй?
– Кылаабынайа үлэлээх буолуохха наада. Үлэ баар буоллаҕына барыта баар буолуо. Мин биир бэйэм ханнык да үлэҕэ аан бастаан бэйэбит олохтоох дьоммутун үлэлэтэр мөккүөрдээхпин. Биһиги улуус сир баайынан даҕаны инникитин сайдар кыаҕа улахан. Ону приоритет оҥостон үлэлиир тэрилтэлэргэ биир хайысхалаах үлэ барыахтаах уонна кинилэри бары өттүнэн өйөнүллүөхтээх дии саныыбын. Ыччаттарбытын промышленноска сыһыарар үлэни күүскэ ыытыахпытын наада этэ. Билиҥҥитэ, мин санаабар, соччо уота-күөһэ суох. Тылга эрэ баар курдук. Оттон бириэмэ күүппэт эбээт.
Петр Михайлович, биһиги улууспут сайдар кэскилэ, кырдьык, киэҥ. Улууспут дьаһалтата улуус 2030 сылга диэри социальнай-экономическай сайдыытын туһунан оҥоро сылдьар барылыгар Кэмпэндээйи кластерын сайыннарыыга эһиги үлэҕит тосхоло киэҥник этиллибит. Ол барыта олоххо киирдэр ханнык диибит. Киэҥ ис хоһоонноох кэпсээниҥ иһин махтал.

Кэпсэттэ Борис Николаев.

Поделиться