486

12 февраля 2016 в 15:48

Көҥүл киһи туһалаах буоларга дьулуһар

Виктор Федоров, Ил Түмэн экэнэмиичэскэй, инвестициялаах уонна бырамыысыланнай бэлиитикэҕэ, предпринимательствоҕа, туризмҥа уонна инфра-устуруктуураны сайыннарыыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ. Дальнай Востоктааҕы консалтинговай киин Ил Түмэн дьокутааттарын 2015 сыл иккис аҥаарынааҕы кэмигэр үлэлэрин көдьүүһүн таһаарбыт түмүгүнэн, кини биир саамай үрдүк көдьүүстээх үлэлээх-хамнастаах дьокутаатынан ааҕыллар.

Куорат бааһынайа

Виктор Николаевич, ааспыт олоххор эн ким-туох этигиний? Ыйытыыбын сахалыы тартаран эттэхпинэ, кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын, ханна үөрэнниҥ, тугу үлэлээтиҥ, уопсайынан, бу бүгүҥҥү олоххор хайдах тиийэн кэллиҥ?
— 1958 сыллаахха Дьокуускайга сулууспалаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөө­бүтүм. Бииргэ төрөөбүттэр үһүөбүт, убайдарым — Сэргэй гражданскай авиация инсэниэрэ идэлээх, Вячеслав — радиоэлектроннай аппаратура конструктор-технолога. СГУ-га, ЯГИТИ-га доценнаабыта, естествознание наукатын Арассыыйатааҕы акадьыамыйатын уонна ХИФУ бэрэпиэссэрдэрэ. Иккиэн ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар. Биһи­ги, үс бырааттыылар, куорат 2 №-дээх оскуолатын бүтэрбиппит.
(Виктор Николаевич нууччалыы тыллаах киһи, сахалыы моһуоннаан хайдах да саҥарар кыаҕа суох. Ону ол диэбэккэ, мин сахалыылыы сатаан көрүөм. Кэпсэтэр, кэпсиир киһиҥ тылын-өһүн уратытын төһө кыалларынан харыстабыллаахтык, хайдах этиллибитинэн тиэрдиэхтээххин диир суруллубатах быраабыла баар. Бу быраабыланы уус-уран айымньылары айарга, диалогтары туһаныыга, түөлбэ тыллары туттууга, араас бэлиэ дьон тылын-өһүн уратытын чөл тиэрдэргэ уо.д.а. түбэлтэлэргэ туттар, бука, ордук тоҕоостоох буолуо. Оттон күннээҕи олохпутугар, сахалыы тыллаах хаһыаппытыгар, ыраастык нууччалыы этиллибит биирдиилээн да тыллары үүт-үкчү оннук тиһэн истэххэ, суруйуубут төрүт майгына лаппа мөлтүөн сөп. – П.И.).
— Мин 1975 сылга Москватааҕы ыстаал уонна уһаарыы үнүстүүтүн инсэниэр-кибернетик идэлээх бүтэрбитим. Анааһын бэрээдэгинэн, Запорожье куоракка «Цветметавтоматика» научнай-чинчийэр үнүстүүккэ кылгастык үлэлээбитим. Кишиневка көһөммүн, ювелирнай собуот 40 үлэһиттээх ааҕар-суоттуур отделыгар начаалынньыктаабытым. Манна бэйэм туспар биир бэлиэ түгэни көрсүбүтүм. Ааспыт үйэ 80-с сылларын иккис аҥаарыгар тэрилтэлэр, хаһаайыстыбалар, собуоттар, предприятие­лар салайааччыларын, дириэктэрдэрин үлэ кэлэктииптэрин быыбар­даа­һыннарынан талар буола сылдьыбыттарын дьон-сэргэ үчүгэйдик өйдүүр буолуохтаах. Бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрим көҕүлээннэр, генеральнай дириэктэр быыбарыгар кыттыбытым. Кыайтарбытым эрээри, сүрдээх үчүгэй уопуту ылбытым дии саныыбын. Кэлин тирии-атах таҥаһын собуотун АСУ холбоһугун начаалынньыгынан үлэлээбитим.
90-с сыллар саҥала­рыгар Дьокуускайбар кэлбитим. Ыһыллыы, үрэллии күргүөмнээхтик саҕаланан эрэр кэмэ. Баһыҥ ханна батарынан, санааҥ тугу кыайарынан хамнаныы үлүгэрэ. «Якутгорторг» оҕуруот аһыгар баазатын ас-үөл табаардарынан хааччыйар отделын салайан, «Холбос» РПС, «Якуталмаз» ПНХ уо.д.а. бөдөҥ тэрилтэлэри кытта үлэлэспиппит. Үп-харчы быстарыктаах кэмнэрэ саҕаламмыттарыгар, Биэнсийэ фондатын салайааччыта Р.А.Бурнашов биэнсийэни табаарынан төлөһөр отделы тэрийбитэ. Миигин бу отдел начаалынньыгынан ыҥырбыта. 22 улууска бу ньыманан үлэлээн сылдьыбыппыт. Табаарга сыанабытын ырыынак сыанатыттан булгуччу 15-20% намыһах гынар этибит.
Киинтэн бэрэбиэркэ кэлэн, үлэбитин тохтоппута, отделбыт сабыллыбыта. Ол кэнниттэн бэрэбиэркэ үөһэ бэрэбиэркэ дьэ саҕаламмата дуо! Счетнай палаататтан кытта кэлэ сылдьыбыттара. ОБЭП силиэдэбэтэллэрин тустарынан этэ да барбаппын. Биир да кэһиини булбатахтара, соннук хаалбыттара. Сахаттан биллиилээх бизнесмен Александр Аммосовы кытта үлэбин саҕалаабытым. Бастаан киниэхэ толоруулаах дириэктэринэн үлэлээбитим, кэлин кыттыгастаахтар буолбуппут.
Төрөппүттэрим – ийэм Лидия Михайловна, умнас бааһынайдара халыҥ аймах Припузовтартан төрүттээх. Аҕам, Николай Егорович Федоров, Ньурба Үөдэйигэр төрөөбүт, Үөһээ Бүлүүгэ үөрэммит уонна улааппыт. Маннааҕы үп техникумун, Уркуускайга буҕаалтырдар үрдүкү оскуолаларын бүтэрэн Үөһээ Бүлүүнэн, Уус-Алданынан, «Холбоско», Саха АССР борокуратууратын иһинэн суут эспэртиисэтин лабораториятын старшай эспиэр-буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Ийэм сэрии сылларыгар 7 кылаа­һы бүтэрэн баран, Покровскайдааҕы сбер­бааҥҥа үлэлээбит. Сэрии кэннинээҕи сылларга үп техникумун бүтэрэн, Үөһээ Бүлүүгэ үлэлии барар. Онно аҕабыныын билсэн, холбоһоллор. Кэлин Дьокуускайга олохсуйан баран, маҕаһыыннарга хассыырынан, «Якутзолото» ПХ предприятие­тыгар буҕаалтырынан үлэлээ­битэ.
Умнас Припузовтарын биир мындыр өйдөөх киһилэрэ, ийэм бииргэ төрөөбүт быраата Борис Михайлович 2014 сылга «Мин дьиэ кэргэним төрүтэ» диэн кинигэ таһаартарбыта. Ийэм эһэтэ Николай Прокопьевич Припузов Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубатынан үлэлээбит, куорат Дууматын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. Саха сирин бастакы байыаннай генерала А.И.Припузов — эбэбит Евдокия Николаевна тастыҥ убайа. Припузовтар төрүттэрэ, кэлии нуучча хаһааҕыттан 1773 сыллаахха төрөөбүт уола Петр биһиги хос-хос-хос-хос эһэбит буолар.

Харчы киһиэхэ көҥүлү биэриэхтээх

Ааспыт сыллааҕы дохуотуҥ көрдөрүүтүнэн (190 мөл. солк.) эн Ил Түмэн саамай баай дьокутаатаҕын. Харчы эйиэхэ туох суолталааҕый: эбии байарга, олоҕу икки кулҕааҕыттан харбаан ылан, оҕус гынан миинэргэ, нэһилиэнньиктэргэр хаалларарга?
— Эн өссө ситэрэн эппэтиҥ быһыылаах. Арассыыйа араас таһым­наах дьокутааттарын уонна чунуобунньуктарын истэ­­ригэр сыллааҕы дохуоппунан 59-с миэстэҕэ киирсибитим, кэргэним Марина эргиэн эйгэтин предринимателэ, ити ааттанар персоналар ойохторун ортолоругар уон бастакы миэстэ иһигэр киирсибитин туһунан. Араас хайысхалаах үлэлээх-хамнастаах (электро-эньиэргийэ, тырааныспар, логистика, о.д.а.) 13 тэрилтэ уонна предприятие тэрийээччитэбин. Өскөтө харчыны өлөрүөххүн баҕарар буоллаххына, эн начааскыга да тохтоон хаалыа суохтааххын. Харчы харчыны элбэтэ туруохтаах. Ити этэр 13 тэрилтэбиттэн барыс быһыытынан киирбит харчыны сиэппэр уктан кэбиспэккэ, салгыы үлэлэтэ туруохтаахпын. Онон харчыҥ сүрүн чааһа наар эргииргэ сылдьар буолар. Илиигэр туппаккын, хараххар көрбөккүн. Оннук сылдьан, куһаҕанын талан эттэххэ, араас биричиинэнэн тэрилтэлэриҥ ночоокко тэбилиннэхтэринэ, кураанаҕы кууһан хаалыаххын эмиэ сөп.
Харчы киһиэхэ көҥүлү биэриэхтээх, ол туһугар киһи байа сатыахтаах. Ким да илиитин-атаҕын, сирэйин-хараҕын кэтээбэккин. Бэйэҥ баҕарбык­кын уонна санаабыккын толорор кыахтанаҕын. Чугас дьоҥҥун, доҕотторгун үөрдэриҥ – бэйэтэ туһунан дьол. Олох мэлдьитин хаҕыс тыыннаах, үптээх-харчылаах киһи — олоҕор тирэхтээх. Ол аата кини таларыгар уонна аккаастанарыгар, ылынарыгар уонна киэр тибэригэр ордук күүстээх көҥүллээх. Кылаассабай охсуһууга бэйэтин сыабыттан атыны сүтэрэрэ суох бэрэлитэрийээт сүнньүнэн алдьатар уонна урусхаллыыр суолу талар эбит буоллаҕына, хапыталыыс баҕардын-баҕарбатын, олоҕу хамсатар уонна салҕыыр күүс буолар. Ол эрээри, араас төрүөтүнэн, хайалара да муҥурданыыга тиийэн хаалыахтарын сөп.
Хос-хос эһэҕин улуус кулубата этэ диигин. Тугуй, оччотугар байыы удьуор утумунан бэриллэр дуо?
— Суох, оннук санаабаппын. Куоракка Музейнай диэн ааттанар кыракый тоҕой уулуссаҕа оһоҕунан оттуллар, салаасканан уугун тастар мас дьиэҕэ олорбуппут. Мин үрдүк үөрэххэ барбытым эрэ кэнниттэн, дьонум таас кыбартыыра ылбыттара. Биллэн турар, аһынан-таҥаһынан быстарбат этибит эрээри, сыаналааҕынан хаһан да хадаҕаламматахпыт. Сайыҥҥы сынньалаҥнар­бытыгар убайдарбыныын араас тэрилтэлэргэ ол-бу илии-атах үлэлэргэ булгуччу үлэлээн, хамнас сыыһа аахсарбыт.
Ийэлээх аҕам дуу, хос эһэм дуу анаабыт нэһилиэстибэлэригэр олорон хаалбатаҕым. Туох да сымыйата суох, хара көлөһүммүнэн харчыласпыт киһибин. Харчы үлүгэрдээх сыранан, эньиэргийэнэн уонна күүстээх эргитиилээх өйүнэн оҥоһуллар. Биллэн турар, бэлэм баайга олоруу, чэпчэки эбэтэр хараҥа суолунан сыалы ситиһии эмиэ баар. Ол туһа туһунан.

Сүүйүүм буолбатах, сүүйтэриим

Оҕо эрдэххинэ тугу баҕарар буолар этигиний? Бүгүн туох баҕа санаалааххыный?
— Суоппар буолуохпун баҕарарым, кинилэргэ ымсыыран ахан биэрэрим. Билигин дьиэ кэргэммэр 6 массыыналаахпын. 4 миэстэлээх кыра сөмөлүөтү атыылаһыахпын саныыбын.
Ийэҕинэн дьаамнаахтартан төрүттээх киһи буоллаҕыҥ. Омугуҥ киминэн сылдьарый?
— Билигин киһи омуга пааспарга бэлиэтэммэт эрээри, төрүөхпүттэн саханан суруллабын.
Төрөөбүт тылгын билбэккин туох дии саныыгын? Ол «саханан суруллуу» кыра диибин, бэйэ омугун туһунан киэҥ өйдөөх-санаалаах, толкуйдаах, кини эрэйин-муҥун, ыарыытын чугастык ылынар сүрэхтээх буолуохха диэтэхпинэ сөбүлэһиэҥ дуо?
— Биир саамай ыарыылаах миэстэбин таа­рыйдыҥ. Кырдьыгы­нан, саха тылын туһу­нан төбөбөр олох да оҕус­тарбат этим. Тоҕо? Нуучча тыла – мин төрөөбүт тылым. Дьиэҕэр, оскуолаҕа, уулуссаҕа саха оҕолорун, улахан дьонун да кытта аҥаардас нууччалыы кэпсэтэҕин. Атыннык үөрэппэтэхтэр, ол быһыытынан оннук толкуй да киирбэт. Бу олох кэлин, дойдубар төннөн, куоратынан-тыанан эргичийэн үлэлии сылдьаммын «сахалыы тоҕо билбэппиний» диир санаа кииртэлиир буолбута. Ийэм-аҕам, куоратынан-тыанан бары аймахтарым сахалыы кэпсэтэллэрэ эбээт.
Бытыгын быһа үктээ­бит, сааһыран эрэр саха киһитигэр сүрэ бэрт диэммин, үнүбэрситиэт аатырар преподавателэ, бэрэпиэссэр С.К.Коло­дезниковтан бараммын уруоктары ыла сатаабытым. Олох мэлиһээй буолан тахсыбытым. Бэйэм даҕаны тылга дьоҕура суох этим, оскуолаҕа нууччалыыга «үһүнэн» үөрэммитим. Туох да саарбаҕа суох, сахалыы билбэтим куһаҕанын, олохпор биир итэҕэһим уонна сүүйтэриим буоларын өйдүүбүн. Баары баарынан эттэхпинэ, дьиҥэр, сахалыы билбэппиттэн букатын эрэйдэммэт курдукпун. Куорат эйгэтин туһунан этэ да барбаппын, бэл тыаҕа тиийдэхпинэ барыларын кытта нууччалыы кэпсэтэн, толору өйдөһөбүн дии саныыбын. Бу гынан баран, Саха сирин төрүт олохтооҕо, бэйэтин сахабын дэнэр киһи, дьонун-сэргэтин кытта төрөөбүт тылынан кэпсэтэр-ипсэтэр буоллаҕына, ама, кини ол онтон сүүйтэриилээх хаалыа үһү дуу, туох эрэ кыбыстыылаах балаһыанньаҕа киириэ үһү дуу…
Кураанах тылларынан быраҕаттанары сөбү­лээбэт дьыалам. «Норуот ботуруйуотабын» дэннэхпинэ, күлбүттэринээҕэр аһыныыга барбытым хомолтото ордук улахан буолуоҕа. Арай биири бигэтик этиэхпин сөп: бэлиитикэҕэ буккуспу­тум балачча ыраатта, билиҥ­ҥи үлэбэр быыбардааччыларым, төрөөбүт куоратым уонна өрөспүүбүлүкэм тустара диэн толкуйунан салайтарабын.

Дьыалабыай киһи

Куорат дууматыгар икки сүһүөх кэмҥэ дьокутааттаабытыҥ, билигин Ил Түмэҥҥэ сис кэмитиэти салайаҕын. Бэйэҥ билинэргинэн, үп-харчы да баар киһитэҕин уонна өссө туох нааданый?
— Ыам ыйын 22 күнүгэр ыытыллыахтаах «Биир ньыгыл Арассыыйа» бэлитиичэскэй баартыйа Судаарыстыбаннай Дуума быыбарын чэрчитинэн ыытар праймериһигэр кыттыам.
Буот тэбэнээ диэ бар! Олох көрдөрөрүнэн, кыаҕырбыт киһи, суруллубатах быраабыла быһыытынан, булгуччу бэлиитикэҕэ, былааска ытта сатыыр адьынаттаах. Ити төрүөтэ туохханый: былаас уонна хапытаал араарыллыбат өйдөбүллэр буолалларыгар, баай киһи киэмсийиитигэр, бэрдимсийиитигэр сытар дуу?
— Миигин бэлиитикэҕэ кыттан, өссө улахан харчыга дураһыйар диэн уорбалыыр наадата суох. Харчыбын хоруоппар уктан анараа дойдуга илдьэ барбаппын чуолкайдык билэбин. Ис сүрэхпиттэн этэбин, өссө улахан харчыга букатын дураһыйбаппын, таҥара онтон быыһаатын. Мин санаабар, тус олоҕун оҥостубут, күннээҕи кыһалҕаттан төлөрүйбүт көҥүл киһи, дьонугар-сэргэтигэр туһалаах буоларга дьулуһара өрүүтүн баар көстүү. Чэ, баҕар, оннук өйүнэн-санаанан салайтарыыны киһи бэйэтин аатын ааттатарга, өссө өйдөбүнньүк гынан хаалларарга дьулуһуутун быһыытынан да ылыныахха. Ол онуоха туох куһаҕана баарый, өскөтө кини дьонугар-сэргэтигэр чиэһинэйдик сулууспалаабыт, дьиҥнээхтик туһаны аҕалбыт буоллаҕына?
Киһи олоххо сыала-соруга эбэһээт хармаанын хачыгырас харчынан ыга симэн кэбиһэригэр буолбатах эбээт. Харчынан эрэ элбэҕи уонна барыны барытын ситиһиллэр диэн ким да бигэргэтиэ суоҕа. Киһи талаанынан, дьоҕурунан, өйүнэн, чиэһинэй майгытынан, итии сүрэҕинэн бу аан дойду тутуллан турдаҕа дии. Бэйэм туспар, ыһыллыбыт таастарбын хомуйар, ылбыппын төннөрөр кэмнэрим кэлэннэр, аны бэлиитикэҕэ кыттыһан сырыттаҕым.
Дорҕоонноох соҕус тыллары туттабын дии санаабаккын дуо? Куорат дууматыгар үлэлиир эрдэххинэ, Виктор Федоров мэлдьитин бэйэтэ тус санаалаах, этэр тыллаах, уопсай быһаарыыны утары барар хорсун майгылаах дьокутаат быһыытынан иһиллэр-биллэр этэ. Билигин эйиэхэ итинник сыананы биэрэр кыахтаахпыт дуо?
— Биисинэс бэрэстэбиитэлин, үгэс курдук, «дьыалабыай» аатынан сүрэхтииллэр. Ити эйгэҕэ кыһыл тылынан кынаттанан ырааппаккын. Миэхэ ити этиллэр хаачыстыба чахчы баар буолан, син тугу эрэ ситиспит буолуохтаахпын.
Бэлиитикэ булгуччу кирдээх буолуохтааҕын туһунан этэллэр. Бэлиитикэ бэйэтэ кирдээх буолбат, бэлиитикэни оҥорор дьон кирдээх илиилээх, толкуйдаах буолуохтарын сөп. Куорат дууматыгар куһаҕана суохтук үлэлээбитим. Сыыһа ылыллар быһаарыылары элбэхтэ утарбытым, дьокутааттар санааларын түмэммин олору туоратыспыт түбэлтэлэрбит аҕыйаҕа суохтар. Оччолорго да, билигин да этэбин: куорат киинигэр тутууну ыытары төрдүттэн тохтотуохха. Хаарбах дьиэ-уот көтүрүллүөхтээх. Куорат олохтоохторо чэбдиктик тыыналларыгар, холкутук киһилии сынньаналларыгар аналлаах искибиэрдэр, болуоссаттар, оҕо култуурунай былаһааккалара наадалар.
Кыра да, улахан да бэлиитикэҕэ тарааннаан көҥү охсон киирии ньымата туттуллубат. Саабыланан далбаатанар, дох­суннук хамсанар наадата суох. Бэлиитикэҕэ, син-биир мэдиссиинэҕэ курдук, «буортуну оҥорума» диир бириинсиби тутуһар ордук буолуо.

Ойуоккалыы сылдьыбатаҕым

Биисинэстэн бэли­и­тикэҕэ кэлбит дьон сүрүннээн атын бэлитиичэскэй баартыйалартан турбут буолааччылар. Эн — «ньыгыл» киһигин. Туох санааттан бу баартыйаны талбыккыный? «Былаас баартыйатын» бэрэстэбиитэлэ диэтэххэ, ким баҕарар төбөтүгэр араас санаалар киириэхтэрэ…
— Карьера оҥорорго, үөһэ ыттарга тирэх үрдэл оҥостоору диэ… Мин карьерабын бэйэм төбөбүнэн оҥостубутум, атын миэхэ наадата суох этэ. Эмиэ дорҕоонноохтук этэн эрэбин быһыылаах гынан баран, кыбыстыбаппын. Мин бэйэм уонна дьиэ кэргэним атын дойдуга тахсан олохсуйар санаабыт суох. Арассыыйа – биһиги соҕотох дойдубут. Итинник санаанан салайтаран, өссө 2000 сыллаахха «Биир сомоҕо» («Единство») баартыйаҕа киирбитим. Ол баартыйам «Аҕа дойду – Арассыыйа бүттүүнэ» («Отечество – вся Россия») баартыйаҕа, онтон «Биир ньыгыл Арассыыйаҕа» кубулутан тэриллиилэригэр бэйэм көҥүлбүнэн биир тэҥник «сыҕарыйан» биэрэн испитим. Онон, өссө аахсар буоллахха, баартыйа хаһан тэриллиэҕиттэн кини байыаһа буолабын. Өссө биири этиэм этэ, баартыйаҕа хаһан киириэхпиттэн күн бүгүнүгэр диэритин, боростуой, көннөрү саллаатынан сылдьабын.

Ол-бу туһунан

Олох ханнык сыаннастарын тус бэйэҕэр туллаҥнаабат ытык өйдөбүл быһыытынан ылынар буолаҕын?
— Бэйэ олоҕун албына-көлдьүнэ суох, ньэгэй быһыыны оҥорбокко олоруохха. Хаһан баҕарар, ханна баҕарар сиэрдээх буолуохха. Уорумуохха. Дьиэ кэргэниҥ уонна дьон-сэргэ иннигэр эппиэтинэһи сүгэртэн куо­тунумуохха.
Төрөппүт ийэни уонна кыыһы эппэккэ туран, дьахтарга таптал элбэх ахсааннаах буолуон сөп дуо?
— Ыйытыыҥ улам «далааһыннанан» иһэр дии, доҕор. Бастакы кэргэммин кытта олорор буолбатахпын. Бэйэм тус уопуппуттан эттэхпинэ уонна олох бэйэтэ да көрдөрөрүнэн, таптал мэлдьи баар. Таптал хаһан баҕарар кэлиэн уонна эйигин булуон сөп. Арай биһиги бэйэбит Кинини – Тапталы – көрсөргө, бүөбэйдииргэ, харыстыырга бэлэммит дуо?
Уустук үп-харчы, экэнэмиичэскэй быһыы-майгы бүрүүкээн да турдар, инникибитигэр тугу көрүөхпүтүн нааданый?
— Биһиги инникибитин Арассыыйаттан арааран көрөрбүт табыллыбат. Ол үрдүнэн, өрөспүүбүлүкэбитигэр сыһыаннаан, националь­най идьиэйэни көрдөнөр­бүт уонна инники сайдыыбыт сүрүн төрүтүгэр уурарбыт наада. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэбит кэскилэ кини сирин аннын баайыгар буолбакка, кини чөл туруктаах айылҕатыгар сытар.

Поделиться