1278

29 января 2016 в 13:50

Киһи доруобуйата — аһылыгыттан

Суруналыыска туспа көрүүлэрдээх, санаалардаах киһини кытта көрсөн кэпсэтэриҥ, этэргэ дылы, Байанай мичик гыммытыгар тэҥнээх. Хаһыаппыт бүгүҥҥү ыалдьытын туһунан аан бастаан, аныгы үйэ буолан, ватсапка аахпытым уонна кинини кытта хайаан да көрсөн кэпсэтэргэ быһаарыммытым.

Ол баҕа санаам туолан, бүгүн тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора, ветеринарнай наука кандидата, профессор, чинчийээччи, саха аһын-үөлүн үөрэтиинэн дьарыктанар, косметикаҕа, биологическай эбиликтэргэ тиийэ айан оҥорбут Константин Степановы кытары көрсөн, атах тэпсэн олорон кэпсэтэ олоробун.

Дойду аһын туһата

Константин Максимович, дойдуҥ этэ-аһа доруобуйаҕа туһалаах, үтүө дьайыылаах диэн өйдөбүл төһө сөптөөҕүй?
— Сөптөөх. Төрөөбүт-үөскээбит дойдуҥ аһылыга доруобуйаҕа олус туһалаах. Экология сокуона баар. Сүөһү уонна сылгы экологическай уларыйыы буолбут сиригэр аһаабат, онтон тэйэн, эмтээх оту-маһы сии сатыыр. Итинник гынан бэйэтин көмүскэнэр. Организмыгар ханнык эттик тиийбэтинэн аһылыктанар. Ол иһин туһааннаах дойдуга үөскээбит киһи ити сылгы, сүөһү этин сиэтэҕинэ, үүтүн истэҕинэ, айылҕалыын алтыспыкка тэҥнэһэр, күүһэ-уоҕа эбиллэр, сэниэлэнэр.
Кэлиҥҥи кэмҥэ ас-үөл химическэй састаабын үөрэтэр буоламмыт, итини билэбит.
Оттон өрүстээх, үрэхтээх сирдэр сүөһүлэрин этэ, алаастарга мэччийбит сүөһү этинээҕэр сымсах. Оччоҕо минньигэһи талбакка, дойдуҥ үүтүнэн-этинэн аһылыктанарыҥ ордук буоллаҕа дии.
— Оннук. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, дойдуҥ аһа-үөлэ ордук туһалаах. Киһи ханна эмэ көһөн тиийэн баран, «климаттаабыт», ыалдьыбыт үһү диэн буолааччы. Ити аата кини атын сир-дойду айылҕатын аһын ылыммат. Киһи доруобуйатын туругун 60-70% тугу аһыырыттан улахан тутулуктаах. Онон хаһыат ааҕааччыларын дойдугут этинэн аһылыктана сатааҥ диэн сүбэлиэм этэ.

Харайыллар болдьоҕун уһатаары

Атын регионнартан, дойдулартан аҕалыллыбыт эттэри боруобалаан көрбүтүм, кырдьык, киһи ылыммат. Биирдэ эмэ эрэ сиэххин сөптөөх.
— Тастан киллэриллэр эттэр, бастатан туран, олус өр айаннаан кэлэллэр. Онон харайыллар болдьохторун (срок хранения) уһатаары, аһылыктарыгар ону-маны эбэллэр. Антибиотик да сиэтиэхтэрин сөптөөх. Билэргит курдук, сыата үп-үрүҥ уонна амтана суох буолар.

Хаары хаһан аһыыр буолан

Константин Максимович, саха сылгытын этин туһунан кэпсии түс эрэ.
— Саха сылгытын этэ организмҥа наадалаах битэмииннэринэн уонна минеральнай эттиктэринэн (вещество) олус баай. Киниэхэ кальций, фосфор, тимир, натрий, алтан, магний, кремний, сыыҥка, никель курдук макро уонна микро элеменнэрэ, атын көрүҥ эттэри кытта тэҥнээтэххэ, быдан элбэх. Маны таһынан сылгы этэ В, А, РР, Е бөлөх битэмииннэринэн баай.

13_20160129074602_96835
Үс саастаах убаһа ис сыатыгар, итиргэ Омега-3 уонна Омега-6, альфа-линоленовай кислоталара наһаа үрдүк. Муора балыгын курдук. Рафинад саҕаны эмп курдук сии сылдьыахтаахпыт.
Убаһа этигэр наадалаах холестерина элбэҕин бэлиэтиибин. Онон сылгы, убаһа этэ доруобуйаҕа олус туһалаах.
Убаһа ис сыата ол иһин балык курдук сыттаах эбит дии. Этин буһардахха, ол Омега-3 суураллыбат, сүтэн-оһон хаалбат дуо?
— Кырдьык, убаһа итирэ балык курдук сыттаах уонна амтаннаах. Этин буһардахха, альфа-линоленовай кислоталара улаханнык суураллыбаттар. Ол эрээри сиикэйдии сиир ордук.
Атын дойду сылгыларын этигэр Омега-3 баар дуо?
— Суох. Саха сылгыта кыһынын хаһан аһыыр буолан, Омега-3 уонна Омега-6 кислоталара элбэх.

Саха сүөһүтэ «мраморнай» эттээх

Константин Максимович, оттон саха ынаҕын этэ туох уратылааҕый?
— Саха ынаҕа мраморнай эттээх. Этин быыһа бүтүннүү сыа. Ыһаарылыырга эҥин ханнык да арыы туттуллубат. Ууга бустаҕына. үллэн хаалар уонна этигэр сыата тэбис-тэҥник тарҕанар. Онон наһаа минньигэс амтаннаах. Саха сүөһүтэ олох ураты эттээх.
Аны, үүтүн сыата 9% диэри үрдүк. Билигин биһиги дьоммут туттарар үүттэрин орто сыата 3,4% буолар. Онон саха ынаҕын биир киилэ үүтэ, икки киилэҕэ тэҥнэһэр.
Саха ынаҕын этиттэн ураты, атын дойду сүөһүлэригэр мраморнай эт диэн баар дуо?
— Калмыкия сүөһүлэрэ мраморнай эттээхтэр уонна атын дойдуга итинник суох.
Биир интэриэһинэйи кэпсиэхпин баҕарабын. Японияҕа уонна Англияҕа мраморнай эттэн оҥоһуллубут бүлүүдэ олус ыарахан сыаналаах. Ол сыаната ыараханын үрдүнэн дьон ол эти боруобалаары рестораҥҥа сылы-сыллаан уочараттыыллар.
Ити сайдыылаах дойдуларга сүөһүлэрин этин искусственнайдык мраморнай оҥороллор. Ынаҕы хамсаппакка эрэ, баайан туруоран аһаталлар. Дьаабылыка, моркуоп, араас иҥэмтиэлээх астары аһаталлар. Оннооҕор премиум кылаастаах пиибэ иһэрдэллэр. Оннук эрэ гынаннар мраморнай эти ылары ситиһэллэр.
Саха вегетарианец буолар кыахтаах дуо?
— Суох. Муоданы батыһаннар быстах кэмҥэ эрэ вегетарианец аатырыахтарын сөптөөх. Бу үлүгэрдээх тыйыс тымныылаах дойдуга олороммут, этэ-балыга суох киһи буолуохпут дуо?

Биэ үүтэ ийэ үүтүгэр ханыылыы

Константин Максимович, кымыс туһунан тугу этиэҥ этэй?
— Бастаан кымыһынан дьарыктанарбар дьиҥнээх кымыс амтанын билбэт этим. Ап-аһыы амтаннаах дии саныырым.
Кымыс диэн биэ эрэ үүтүттэн оҥоһуллубут буолуохтаах. Олох аһыыта суох, бэйэтэ ураты амтаннаах. Уу эҥин эбии кутуллуо суохтаах.
Ыһыахха биһиэхэ үксүн быырпаҕы атыылыыллар. Дьиҥнээх кымыһы атыылааччылартан дьон сыаната ыарахан диэн атыыласпат. Онтон кинилэр хомойоллор. Биэ ыаһына наһаа ыарахан үлэ. Аны, кымыһыҥ доруобуйаҕа туһата сыттаҕа. Иммунитеккын үрдэтэр. Былыр-былыргыттан сэллиги эмтээһиҥҥэ тутталлар.
Биэ үүтэ химическэй састаабынан ийэ үүтүгэр майгылыыр. Белога үксэ альбумин. Ынах үүтүн курдук, казеин буолбатах. Аны, саахара элбэх. Онон кымыс оҥорорго хаһан да саахар эбиллибэт. Маны таһынан атын үүттэрдээҕэр С битэмиинэ элбэх. Сэллик ыарыытын үөрэтэн көрбүтүм. Кох палочкатын, сэллиги биэ үүтэ С битэмиинэ элбэх буолан кыайар эбит.

Кылбачыйбыт эрэ көмүс буолбатах

«Таба» хампаанньатын кытта бииргэ үлэлэһэргин билэбин, пантыбыт туһунан кэпсии түс эрэ.

13_20160129074612_78600
— Ааспыт сыллаахха Соҕуруу Кореяҕа Саха сирин табатын, Казахстан уонна Алтай маралларын муостарын лабораторияҕа чинчийэн көрбүттэрэ. Ол чинчийии түмүгэр биһиги табабыт муоһун киһи доруобуйатыгар туһалаах эттиктэрэ ити мараллар муостарыттан икки бүк үрдүктэрэ, күүстээхтэрэ бэлиэтэммитэ.
Хотугу табаларбыт өрүү экстремальнай усулуобуйаҕа сылдьаллар. Онон таба этинэн аһылыктанар хоту дьон энергиялаахтар, сылайбаттар. Кыыһырдахтарына да, күүскэ кыыһыраллар (күлэр).
Пантыттан биологическай эбилик (БАД) оҥорорбутугар тимирэ уонна кальцийа элбэҕин чинчийэн билбиппит.
Константин Максимович, биһиги дьоммут бэйэбит биологическай эбиликтэрбитинэн төһө туһаналларый?
— Биһиэхэ бэйэбит киэнэ буолла эрэ, мөлтөх, марай-сарай диэн өйдөбүл өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэн хаалбыт. Атын сиргэ оҥоһуллубут, кыраһыабай, кылбачыгас хахтаах БАД-ры хамаҕатык атыылаһаллар. Этэргэ дылы, кылабачыгас эрэ буоллун, көмүс буолбатах. Дьиҥэ, ити эбиликтэр истэригэр туох химическэй эттик баара биллибэт.
Оттон биһиги үрдүкү технологияҕа тиийэ иликпит. Ол-бу химияны эбэммит, дьону албыннаабаппыт. Натуральнайы эрэ оҥоробут. Онон, биллэн турар, биһиги биологическай эбиликпит дьоҥҥо туһата улахан.
Билигин ханнык биологическай эбилиги оҥорорго үлэлэһэ сылдьаҕын?
— Биллэрин курдук, кэлиҥҥи кэмҥэ хааннара аҕыйах, анемиялаах дьон наһаа элбээтилэр. Оҕолоноору сылдьар дьахталлар үгүстэрэ анемиялаахтар. Онто оҕолорун доруобуйатыгар охсуулаах. Онон хаанынан биологическай эбилик оҥоро сылдьабыт. Кэмпиэт курдук драже оҥордохпутуна, ама, ким испэт буолуой?
Кырдьык, тимир састааптаах эмтэри үгүстэр организмнара кыайан ылыммат…
— Оннук. Хойуулара хаайтарар. Итинник састааптаах эми испит дьон, оннооҕор сөмөлүөтүнэн көтөөрү гыннахтарына, тимири бэрэбиэркэлиир ааны ааһалларыгар тыаһыыр эбит. Тириилэригэр иҥэн хаалар. Онон натуральнай эбилиги иһэллэрэ буоллар, быдан ордук буолуох этэ.

БАД-нан эрэ муҥурдаммакка

Константин Максимович, биологическай эбиликтэри таһынан пантыттан олохтоох косметиканы оҥорон таһаардыҥ. Ити дьыалаҕа хайдах быһыылаахтык ылсыбыккыный?

13_20160129074559_43683
— Биирдэ быыстапка-дьаарбаҥкаҕа сылдьаммыт, «Спасатель» диэн крем оҥорор дьону кытта билсибиппит. Араас крем бөҕөтүн оҥорбуттар этэ. Кинилэртэн атыылаһан ыламмын, састааптарын үөрэтэн көрбүтүм. Боростуой вазелиҥҥа пантыны булкуйаммын, илии, сирэй кремнэрин оҥорбуппут. Ити оҥоһуктарбынан быыстапкаҕа кыттыыны ылбыппыт. Дьон-сэргэ наһаа сэргээбитэ. Сакаас кытта киирбитэ.
Суунарга аналлаах гель, массажка туһаныллар креми, сирэй, илии кремнэрин оҥорон таһаарбыппыт. Маны таһынан шампуну, гели уонна тиис суунар паастаны оҥорбуппут. Итилэри Саха сиригэр кэлэр ыалдьыттарга анаан толкуйдаабыппыт. Соҕуруу куораттар, тас дойдулар отеллэригэр суунар хоско кыра мыыла, шампунь, тиис суунар пааста баар буолааччылар дии. Биһиги «Тыгын Дархан», «Полярная звезда» гостиницаларбытыгар бэйэбит мыылабыт, шампуммут бааллара буоллар олус үчүгэй буолуох, уратыбытын көрдөрүөх этибит. Хомойуох иһин, ити толкуйбут олоххо киирэ илик. Оттон биһиги гостиницаларбыт атын сиртэн атыылаһа олороллор. Бу ыра санаам хаһан эрэ олоххо киириэ диэн эрэллээхпин. Аны, спортивнай аһылыгы, пакеттаах чэйдэри оҥорорго ылсыахпын баҕарабын. Барыта үптэн-харчыттан тутулуктаах.
Төһө быыстапкаларга кыттыыны ылаҕытый?
— Киин куораттарга уонна норуоттар икки ардыларынааҕы быыстапкаларга элбэхтик кыттыыны ыллыбыт. Пантыттан оҥоһуллубут косметикам «За лучшее дизайнерское решение» диэн номинацияҕа тиксибитэ. Быраабылалар барыта тутуһуллан, стандартка эппиэттиир гына оҥорбуппут. Кэпсээнтэн кэпсээн диэбит курдук, сорох дьон миигиттэн: «Ол косметикаҕыт ханна атыыланарый?» — диэн ыйыталаһааччылар. «Дьокуускайга хас биирдии эргиэн киинигэр баар», — диэн хоруйдааччыбын уонна таһааран көрдөрөөччүбүн. «Ити эһиэнэ дуо, биһиги кэлии косметика дии санааччыбыт», — дэһэллэр.
Косметикаҕыт уонна биологическай эбиликтэргит атыыга хамаҕатык барыахтарын, арааһа, рекламалара кыайтарбат быһыылаах буолбатах дуо?
— Кырдьык, рекламата кыайтарбат. Бу сыалга-сорукка наһаа элбэх үп-харчы наада. Бэйэм күөх экранынан кэпсии-ипсии сатыыбын, лекция оҥоробун. Дьон-сэргэ сэҥээрэр, сэргиир.
Ол эрээри «Таба» хампаанньа косметикатын эбии дохуот оҥостоору толкуйдаабыппыт. Онтукабыт биологическай эбиликтэрбитинээҕэр атыыга элбэхтик барар.
БАД-га, косметикаҕа лицензия ылыытыгар наһаа элбэх бириэмэ, үп-харчы барарын бэлиэтиибин.

Хоһоон айар, ас астыыр

Константин Максимович, хантан төрүттээххиний?
— Бүлүү улууһун 1-кы Күүлэт нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ бэһис оҕонон күн сирин көрбүтүм.
Ханна үөрэм­миккиний?
— Мин үлэлээн бараммын, үрдүк үөрэххэ киирбитим. Дьиҥэ, быраас буолар баҕалааҕым. Красноярскайга медицинскэй институкка туттарса барбытым. Балыыһаҕа санитардаабыт дьону эрэ ылаллара. Аграрнай университекка үөрэнэ киир, бастакы курс кэнниттэн манна көһүөҕүҥ диэбиттэрэ. Актыыбынай позициялааҕым, курспар староста эҥин этим. Онон медицинскэйгэ ыыппатахтара. Онон ветеринар буолан хаалбытым.
Кэлиҥҥи кэмҥэ аһы­лыгынан дьарыктанаммын, син биир доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр, Доруобуйа институтугар үлэлии-хамсыы сылдьабын. Красноярскайга уонна Москваҕа МГУ аспирантуратыгар үөрэнэ да сылдьаммын, балыыһаҕа үлэлээммин хамнастанарым.
Хоһоон суруйаргын билэбин. Хаһааҥҥыттан бу айар дьоҕуруҥ уһуктубутай?
— Төһө даҕаны соҕуруу куораттарга үөрэннэрбин, сахам тылыгар интэриэспин сүтэрбэтэҕим. Сахалыы кинигэлэри элбэхтик ааҕабын.
Москваттан дойдубар кэлэ сырыттахпына, араадьыйа суруналыыһа Николай Максимов биэриитигэр ыҥырбыта. Онно кини: «Нууччалыы уонна сыыс тыллары туттан көрөөр эрэ», — диэбитэ өйбөр хатанан хаалбыта.
Ааспыт сыллаахха үйэ аҥаардаах үбүлүөйбүн бэлиэтээбитим. Үтүө тыллар бөҕө этиллибиттэрэ. Айар куттаах дьону кытта билсэн бараммын, суруйар дьоҕурум уһуктубута. Онтон ылата отуттан тахса хоһоону суруйдум. Үксүгэр олох тиэмэтигэр суруйабын. Ыччакка анаан.
Күөх экраҥҥа көрөрбүнэн, олус үчүгэйдик астыыгын.
— Мин ас астааммын сынньанабын. Оҕолор сөбүлээн иһэр-аһыыр гаастаах утахтарын, чипсыларын солбуйар астары астыы сатыыбын.
Саҥа дьыллааҕы биэриигэ убаһа этин карамельнай соуска, оттон Кэбээйи соботун аһыытыҥы минньигэс (кисло-сладкий) соуска булкуйан буһарбытым. Таба этигэр отону былаабытым. Бырааһынньыктарга итинник сонуннук астыахха сөп буоллаҕа дии. Аһыытыҥы минньигэс соуска балыгы буһарыыны Кытайга сылдьан көрбүтүм уонна бэйэбит собобутун боруобалаан көрөргө санаммытым. Аспар химияны хаһан да туттубаппын. Астыырым научнай үлэлэрбэр улаханнык туһалаабыта.
«Культура питания якутов» диэн кинигэҕэ икки ыстатыйам киирбитэ.
Константин Максимович, кэпсээниҥ иһин махтанабын.

Ааҕааччыларга
13_20160129074609_22112
PS. Ааҕааччыларбар биир интэриэһинэй түмүк санааны кытта билиһиннэриэхпин баҕарабын. Хомойуох иһин, бу сурук ааптара уонна кини ханнык омук буолара биллибэт. Ис хоһоонуттан көрдөххө, саха буолбатаҕа сэрэйиллэр. Ол эрээри Константин Степанов научнай үлэтигэр олоҕурбута, көстөн кэлэр. «Мин сахалар тоҕо маннык өйдөөхтөрүй уонна барыга бары дьоҕурдаахтарый диэн өр толкуйдаабытым. Олох соторутааҥҥа диэри алаастарынан бытанан олорбуттара. Кылгас кэм иһигэр аныгы олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаатылар. Дириҥ толкуйдаахтар. Бары кэриэтэ үрдүк үөрэхтээхтэр. Үрдүк интеллектээхтэр. Хотугу «дьоппуоннар» диэн ааттыахха сөптөөх. Тииҥи харахха ытар снайпер дьоҕурдарын эппэккэ туран, туохха барытыгар наһаа талааннаахтар, музыкальнайдар. Өр толкуйдаабытым уонна тэҥнээн көрбүтүм… Африка уонна Перу биис уустара сайдалларыгар кыах бөҕө бэриллибитин таһынан маннык сайдыбатахтара. Америка индеецтэрэ, мексиканецтар эмиэ. Муора балыгын сыатыгар эмиэ ити кислота элбэх. Дьоппуоннар үгүстүк балыгынан аһылыктанар буоланнар, итинник өйдөөх буолуохтарын сөптөөх. Сахалар балыгынан аһылыктамматтар. Кинилэр үүммүттэрин-сайдыбыттарын төрүө­түнэн убаһа этэ буолар дии саныыбын. Киниэхэ Омега-3 олус элбэх, өйдүүр дьоҕургун уонна интеллеккин үрдэтэр. Убаһа этинэн сахалар эрэ аһылыктаналлар ээ.
Нууччалыыттан тылбаастанна.

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА.

Поделиться