48

18 августа 2017 в 14:37

Сибиир көмүһэ

Аан дойду историята хас даҕаны “көмүс ыарыытын” (золотая лихорадка) билэр. Бастакынан, испанецтар Эмиэрикэни арыйан баран, олохтоох индеецтэр көмүстэрин былдьыы, көрдүү барбыттарын ааттыахха сөп, онтон 19 үйэҕэ Калифорнияҕа, Аляскаҕа көстүбүт кыһыл көмүһү тыһыынчанан киһи сууйа барбытын саныахха сөп. Бу түбэлтэлэр олохтоох нэһилиэнньэ олоҕор куһаҕан эрэ өттүнэн дьайбыттара. Ацтектар, Инкалар судаарыстыбалара аҕыйах сыл иһигэр симэлийэн, норуоттара эстибитэ. 19-с үйэ иккис аҥаарыгар диэри билиҥҥи АХШ арҕаа өттүгэр кэм көҥүл соҕустук олорбут индеецтэр көмүс хостооччулартан сылтаан эмиэ эстии суолугар турбуттара.

Күндү түүлээх

Сибииргэ көмүс көстүүтэ эмиэ элбэх киһи дьылҕатын алдьаппыта. Баҕар онтон да сылтаан буолуо, биһиги өбүгэлэрбит үрүҥ көмүһү быдан ордороллор, кыһыл көмүс үгүс өттүгэр хаан суоллаах, харах уулаах буолар. Ол эрэн кыһыл көмүс көстө илигинэ Сибииргэ дьон күндү түүлээҕи эккирэтэ бараллар этэ. Бэйэтин кэмигэр кини сыаната бирээмэ көмүскэ тэҥнэнэрэ. Үчүгэй туруктаах киис сыаната Европа атыыһыттарыгар 70 солкуобайга тиийэ буолуон сөп эбит, ол саҕана биир ат сыаната 2 солкуобай, оттон дьиэ 10 солкуобай этэ. Арассыыйа киин куоратыгар 17-с үйэҕэ улахан уһаайбалаах дьиэни баара-суоҕа икки моржа аһыытыгар атыылаһыахха сөбө. Маннык баайы көрдөөннөр баһаам киһи хас эмэ ыйдаах, сыллаах суолга Сибиир диэки аттаналлара. Бу айаҥҥа хаһаахтары кытта атыыһыттар эмиэ туруналлара. Барыс үгүс өттүн күндү түүлээхтэртэн атыыһыттар ылаллар эбит.
Үс үйэ анараа өттүгэр Арассыыйа олохтоохторун сүрүн астара бурдук этэ. Сибииргэ бааһыналар эҥин улаханнык үөскүү илик буоланнар, төһөнөн илин диэки баран истэҕиҥ аайы, бурдук сыаната үрдүү турара. Арассыыйа арҕаа өттүгэр биир буут (16,3 киилэ) бурдук сыаната баара-суоҕа 10 харчы буоллаҕына, Дьокуускайга биир буут номнуо 5 солкуобай эбит, оттон Халыма диэки олох даҕаны 8-10 солкуобайга тэҥнэһэрэ. Камчатка, Чукотка диэки бурдук сыаната 100 төгүл ыараан тиийэрэ. Сибиири баһылыы кэлбит дьон бастакы көлүөнэтэ, бурдукка улааппыт буолан оннук да сыанаҕа төрөөбүт аһын атыылаһара. Атыылаһарыгар харчынан буолбакка үгүс өттүн күндү түүлээҕинэн төлүүрэ. Инньэ гынан күндү түүлээх эргиирин сүрүн барыһын атыыһыттар бэйэлэрин хармааннарыгар укталлара. Иккис, үһүс көлүөнэ олохтоох Сибиир нууччалара бурдукка улаханнык наадыйбат буолбуттара. 19-с үйэ иккис аҥаарыгар Саха сирин хоту өттүнэн сылдьыбыт чинчийээччи, олохтоох нууччалар бурдук аһы биир саамай күндү аһынан ааҕалларын бэлиэтээбитэ. Оттон бэйэлэрин килиэптэрин бытарытыллыбыт балык уҥуоҕуттан оҥороллорун муо­дарҕаабыта.
17-с үйэтээҕи атыы-эргиэн хайдах барыстаах барарын Дьокуускайдааҕы таможня докумуоннара көрдөрөллөр. 1645-1648 сыллардаахха Москваттан сылдьар Василий Гусельников диэн атыыһыт Халымаҕа 5997 солкуобай 37 харчыга тэҥнэһэр табаары аҕалбыт. Бу табаарын 14 401 солкуобай 28 харчыга тэҥнэһэр күндү түүлээххэ атастаспыт. Москваҕа бу күндү түүлээх өссө элбэх харчыга тэҥнэһэрэ. Москваҕа ол саҕана 10 тимир иистэнэр иннэ кэппиэйкэ аҥаарыгар атыыланар буоллаҕына, Халымаҕа уон иннэни икки хара саһыл тириитигэр атастаһыахха сөп эбит. Хара саһыл тириитэ Москваҕа аны туран 10 солкуобай атыыланара. Биир тылынан иннэ Халымаҕа айаннаан кэлиэр диэри сыаната 4000 төгүл ыарыыра.

Кыһыл көмүс

Атыыһыттар 17-18 үйэлэргэ табаардарын күндү түүлээххэ атастаһар эбит буоллахтарына, көмүс көстүөҕүттэн атыы-эргиэн көмүскэ көспүтэ. 1850 сыллаахха, соторутааҕыта Арассыыйа састаабыгар киирбит Амур өрүс биэрэктэригэр бастакы кыһыл көмүс көстүбүтэ. 1865 сыллаах­ха судаарыстыба чааһынай дьоҥҥо көмүс хостуулларын көҥүллээбитэ. Империяттан барытыттан арааһынай сыаллаах-соруктаах дьон Амур биэрэктэрин толорбуттара. Ол саҕана бу кыраай ситэри үөрэтиллэ илик, улахан нэһилиэнньэтэ уонна биир да куората суох сир этэ. Билигин Арассыыйа биир саамай улахан куората буолан турар Владивосток байыаннай база, оттон Хабаровскай олох даҕаны аҕыйах дьиэлээх дэриэбинэ этэ. Ол эрэн 1867 сыллаахха Амурга бастакы бириискэ арыллыбыта. 1868 сыллаахха бу бириискэттэн номнуо 800 киилэ көмүс хостоммута.


19-с үйэҕэ судаарыстыба хостоммут көмүһү барытын монопольно атыылаһара. Амурга көмүс хостонон дьэ саҕаланан эрдэҕинэ, биир киилэни 832 солкуобай 16 харчыга атыылаһара. Бастакы аан дойду сэриитин иннинэ көмүс сыаната ыараан, судаарыстыба номнуо 1125 солкуобай 18 харчыны төлүүрэ. Ол эрэн, хос атыылаһан ылааччылар 1500, оттон Харбиҥҥа олох даҕаны биир киилэтин 1700 солкуобайга туттарыахха сөп этэ. Көмүс хостооһуна экономика биир саамай коррупционной салаата буолбута. 1900 сыллаахха лицензиялаах бириискэлэр 892 буут (Арассыыйа хостуур көмүһүн 40%) көмүһү хостообут эбит буоллахтарына, Амур уобалаһын губернатора ааҕыытынан ону таһынан ол сыл 500 буут көмүс Кытайга тахсыбыт үһү.
Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар көҥүлэ суох бириискэлэр олус кутталлаах сирдэр буолбуттара. Уһук Илин региоҥҥа гражданскай сэрии олох хойут түмүктэммит буолан, манна туох да сокуон диэни билиммэттэрэ. Биир бүтэһигинэн көмүс ыарыыта биһиги Алдаммытыгар саҕаламмыта. 1923 сыллаахха Вольдемар Бертин уонна Михаил Тарабукин билигин Алдан куорат турар сиригэр көмүс булбуттара. Незаметнай диэн үрэххэ номнуо икки эрэ ый буолан баран тыһыынчаттан тахса киһи көмүс сууйа кэлбиттэрэ. Икки сыл буолан баран манна 13 тыһыынча киһи үлэлиирэ.
Бу кэмҥэ бурдук биир буута 20 “устуука” көмүскэ тэҥнэспитэ, саахар — 40 “устуукаҕа”, оттон испиискэ хоруопката биир “устуукаҕа”. Туус олох даҕаны тэҥ тэҥҥэ атыыланара. Ол эрэн саамай кытаанах валютанан арыгы буолара. 20-с үйэ саҕаланыыта Амур бириискэлэригэр биир буокка бытыылка арыгы 120 солкуобайга тиийэ сыаналанара, куорат маҕаһыыннарыгар ол саҕана 200 төгүл чэпчэкитик уохтаах утаҕы атыылаһыахха сөп этэ. Бастакы аан дойду сэриитин саҕана киллэриллибит “сухой сокуон” арыгы сыанатын өссө улаатыннарбыт. 1915 сыллаахха Өлүөхүмэ бириискэлэригэр сылдьыбыт киһи маннык курдук ол саҕанааҕы кэмнэри ахтар: «На смену казенной водке явилась самосадка и самогонка. Самосадку на приисках делают из денатурированного спирта, перца, разных кислот и… динамита! Какую роль должен играть динамит в этом напитке, мне точно выяснить не удалось. Один рабочий высказал остроумное предположение, что динамит примешивается вероятно для того, чтобы “разрывало!”… Несмотря на ужасное действие этих напитков — они вызывают рвоту, отравление и бессознательное состояние — рабочие платят по 3−5 руб. за стакан сивухи…».
“Сухой сокуонунан” толору Амур анараа биэрэгэр олорор кытайдар туһаммыттар. Ол саҕана кыраныысса аһаҕас турар буолан Кытайга оҥоһуллубут испиир Саха сиригэр тиийэ кэлэрэ. 1923 сыллаахха ааҕан көрбүттэрэ, сыл ахсын Кытайтан 7 мөл. лиитирэ кэриҥэ киирэр эбит. Бу испиир Алдаҥҥа дылы кэлиэр диэри сыаната олох даҕаны киһи өйүгэр баппат сыыппаралыгар тэҥнэһэрэ, ол курдук 1924 сыллаахха биир бытыылка буокканы манна 150 грам көмүскэ туруору атастаһаллара.
Кэлин, улам-улам Сэбиэскэй былаас дойдуну биир гына тарҕанан, бириискэлэр көҥүл олохторо түмүктэммитэ. Кэлин Халымаҕа көстүбүт көмүһү олох атын дьон, олох атын бириэмэҕэ уонна сокуоннарга хостообуттара.

 

Антон БОРИСОВ.