212

03 июля 2017 в 10:41

Уочараттаах пленарнай мунньах иннинэ

Ил Түмэн экэниэмикэ, инибэстииссийэ уонна бырамыысыланнас бэлиитикэтигэр, предпринимательствоҕа, туризмҥа уонна инфра-устуруктуура сайдыытыгар сис кэмитиэтин мунньаҕар 11 боппуруос дьүүллэһилиннэ. Сорох боппуруостар субу чугастааҕы күннэргэ ыытыллыахтаах парламент пленарнай мунньаҕын бэбиэскэтигэр киириэхтэрэ.

Сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Виктор Федоров дакылааччыкка, Үп миниистирин солбуйааччы Иван Алексеевка, тылы биэрэр. 2016 сыл судаарыстыбаннай бюджетын туолуутун туһунан отчуоту бигэргэтэр сокуон барыла дьүүллэһиллэр. Бюджет бэйэтин кэмигэр икки төгүллээн чуолкайдааһыны барбыт. Бастаан бигэргэнэригэр дохуота 164 338 160 тыһ. солк., ороскуота 172 612 781 тыһ. солк. уонна дэпэссиитэ 8 274 621 тыһ. солк. быһыллыбыт.
Бастакы чуолкайдааһын кэнниттэн, бу көрдөрүүлэр дохуокка — 169 026 373 тыһ. солк., ороскуокка — 177 264 567 тыһ. солк. уонна дэпэссииккэ 8 238 194 тыһ. солк. быһыллыбыттар. Бюджет иккистээн чуолкайдааһыны ааспытын кэннэ, дохуокка – 175 899 124 тыһ. солк., ороскуокка — 185 176 681 тыһ. солк. уонна дэпэссиитэ 9 277 557 тыһ. солк. кубулуйбут. Өрөспүүбүлүкэ судаа­рыстыбаннай иэһэ 2016 сылга 6 млрд. солк. улаатан, 44 897 529 тыһ. солк. буолбут. Дакылааччыт этиитинэн, бу иэс хайа баҕарар салаллар, сүрүннэнэр кыахтаах.


Сис кэмитиэт чилиэнэ Владимир Федоров кирэдьииттэр тустарынан иҥэн-тоҥон сиһилии ыйыталаста эрээри, астыннарар эппиэти ылбата. Кэмитиэт мунньаҕын кыттыылаахтара Ил Түмэҥҥэ сокуон барылын өйүүрүгэр сүбэ оҥордулар. Кэмитиэт быһаарыытын уонна түмүктээһинин парламент бюджекка, үпкэ, нолуок уонна сыана бэлиитикэтигэр сис кэмитиэтигэр ыытарга этилиннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр предпринимателлэр бырааптарын көмүскүүр боломуочунай Айталина Соколова дакылаата истилиннэ. Боломуочунай бэлиэтээбитинэн, сокуоннайа суох предпринимательствонан дьарыктаныыны утары үлэ олох намыһах таһымнаахтык ыытыллар. Хонтуруоллуур уонна бэрэбиэркэлиир уорганнар мантан туора тураллар. Кэм биһиэнэ буоллаҕа эрэ дииргэ тиийиллэр. Биисинэһи, предпринимательствоны «кошмари» гынары тохтотор туһунан үөһээ түрүбүүнэттэн этиллиэҕиттэн, бэрэбиэркэлиир уорганнарбыт ол урут сапта сыппыт сирдэригэр билигин саа да ытыытыгар чугаһаабат буоллулар. Оттон чуолаан Арассыыйа биисинэһэ, ол иһигэр предпринимательствота түөстэрин муҥунан «көҥүллүк тыыннахтарына», ол араас хобдох уонна түктэри көстүүлэри ылынан туран кэлэллэрэ ыраахтан буолбатах. Оттон ол 3 сылга биир бэрэбиэркэни ыытар туһунан сокуон, биһиги оллороот-боллороот, арааһынай эндирдээх олохпутугар төһө сөптөөҕө, кылаабынайа, көдьүүстээҕэ эбитэ буолла?
Дакылааччыт эрэги­йиэн­нээҕи таһымҥа предпринимательство сайдыытыгар мэһэй буолар аҕыйаҕа суох ыарахаттары уонна уустуктары эридьиэстээбитин таһынан, олору туоратыыга бэйэтин көрүүлэрин уонна этиилэрин оҥордо. Боломуочунай сис кэмитиэккэ оҥорбут дакылаатын Ил Түмэн уочараттаах пленарнай мунньаҕын көрүүтүгэр киллэрэри туруоруста.


«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бырамыысыланнай бэлиитикэ туһунан» сокуон барыла ааспыт сылга Ил Түмэн көрүүтүгэр киирбитэ. Сокуон СӨ сиригэр-уотугар бырамыысыланнай бэлиитикэни тэрийиигэ уонна олоххо киллэриигэ, бырамыысыланнас эйгэтигэр үлэни-хамнаһы ыытар субьектар икки ардыларыгар үөскүүр сыһыаннары сүрүннүөхтээх. СӨ судаарыстыбаннай былааһын, олохтоох салайыныы уорганнарын өйөбүллэрин инфра-устуруктууратын састаабыгар киирэр уонна СӨ судаарыстыбаннай бюджетыттан бырамыысыланнас эйгэтигэр ыытыллар үлэни-хамнаһы көҕүлүүр дьаһаллары олохтуур.
Бу сокуон көдьүүһэ испиир састааптаах ас-үөл бородууксуйатын, арыгылаах бородууксуйаны уонна табааҕы оҥорон таһаарар производстволары кытта сыһыаннарга туттуллубат. Сокуон барыла ааспыт сылга бастакы ааҕыыга ылыллыбыта. Ил Түмэн уурааҕынан, сокуон барыла өрөспүүбүлүкэ Баһылыгар, бырабыыталыстыбаҕа, боро­куратуураҕа, юстиция управлениетыгар. МТ-лэр бэрэстэбиитэллээх уорганнарыгар, бэлитиичэскэй баартыйалар эрэгийиэннээҕи салааларыгар бэйэлэрин бэлиэтээһиннэрин уонна этиилэрин киллэрэллэригэр анаан ыытыллыбыта. Ил Түмэн экэниэмикэ, инибэстииссийэ уонна бырамыысыланнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтигэр (бэрэсс. В.Федоров) киирбит бары этиилэри уонна бэлиэтээһиннэри учуоттаан туран, сокуон барылын чочуйан иккис ааҕыыга киллэрэригэр сорудахтаммыта. Сис кэмитиэт сокуон барылын парламент мунньаҕын көрүүтүгэр киллэрэргэ быһаарыы ылынна.

Ааспыт сыл бюджета бигэргэниэҕэ

Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, нолуок уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сис кэмитиэтин киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар (бэрэсс. Юрий Николаев), өрөспүүбүлүкэ 2016 сылга судаарыстыбаннай бюджетын туолуутун туһунан отчуот истилиннэ. Дакылааты Үп миниистирэ Валерий Жондоров оҥордо.
2016 сылга СӨ судаарыстыбаннай бюджетыгар 175 100 007,6 тыһ. солк. суумалаах дохуот киирбит. Эбэтэр дохуот туолуута 99,5%-ҥа тэҥнэспит. Бюджет ороскуота 182 595 983,2 тыһ. солк. эбэтэр чопчуламмыт сыллааҕы былаантан 99,2% туолбут. Ороскуота дохуотун сабырыйыыта 7 495 975,6 тыһ. солк. тэҥнэһэр.
Бюджет дохуоттаах чааһа сүнньүнэн тэрилтэлэр барыстарын нолуогуттан, физическэй сирэйдэр дохуоттарын нолуогуттан (НДФЛ), тэрилтэлэр баайдарын-дуолларын нолуогуттан уонна туһалаах баайдары хостооһун нолуогуттан (НДПИ) толоруллар. 2016 сыл судаарыстыбаннай бюджетын дохуотун 95,3% ити нолуоктартан киирбит. Ол эрэн, сорох түбэлтэҕэ манна арыттаһыы тахсыан эмиэ сөп. Ол курдук, 2015 сылга ньиэби хостуур предприятиелар барыстарын нолуогун 16 37 424,1 тыһ. солк. төлөөбүт буоллахтарына, 2016 сылга ити нолуоктара 6 377 210,6 тыһ. солк. тэҥнэспит. Икки төгүлтэн ордук түспүт. Маны солкуобай кууруһа дуолларга сыһыаннаан бөҕөргөөбүтүнэн, ол түмүгэр биһиги экспортан тутулуктанар бюджеппытыгар охсуулаах буолбутунан быһаарыллар.


Өрөспүүбүлүкэ бюджета туолуутугар физическэй сирэйдэр дохуоттарыттан киирэр нолуок улахан өлүүнү ылар. 2016 сыл бюджетыгар НДФЛ ылар өлүүтэ 20 155 447,7 тыһ. солк. тэҥнэспит. Ол иннинээҕи 2015 сылга бу көрдөрүү – 1 715 897,3 тыһ. солк. Бу хайысхаҕа нолуок киириитин тэтимнээх үүнүүтэ, өрөспүүбүлүкэ кэккэ бөдөҥ предприятиеларыгар хамнас үрдээһинин, нолуогу төлөөччүлэри дьиссипилиинэлиир, иэстээхтэргэ суһал күһэлэҥ миэрэлэри туттарга кыаҕы үөскэтэр нолуок отчуотун кыбартаалларынан оҥоруу ньыматын киллэриини кытта сибээстээх.
Туһалаах баайдары хос­тооһун нолуоктара: 2016 сылга алмааска – 16 572571,6 тыһ. солк. Таас чоххо – 271 202,1 тыһ. солк. Атын туһалаах баайдарга – 2 191 854,5 тыһ. солк. Көмүһү хостооһун нолуога 2 161 728,6 тыһ. солк. тэҥнэспит.
Ахсаан палаататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ирина Басова 2016 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджетын дохуо­тун, ороскуотун уонна дэпэссиитин суумалара сокуон барылын 1 ыстатыйатынан сөптөөхтүк бигэргэммиттэрин бэлиэтиир. Ахсаан палаататын бэрэбиэркэтинэн, өрөспүүбүлүкэ 2016 сыллааҕы судаарыстыбаннай бюджетын олохтоммут уопсай кээмэйдэрин тутаах характеристикалара, бюджет туолуутун туһунан отчуокка сөп түбэһэллэрэ ыйылынна.
Ил Түмэн бюджекка сис кэмитиэтин киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕа, 2016 сыллааҕы судаарыстыбаннай бюджет туолуутун туһунан сокуон барылын парламент 30-с (уочараттаах) пленарнай мунньаҕын көрүүтүгэр киллэрэргэ быһаарда.
Маны таһынан, 2016 сылга СӨ булгуччулаах мэдиссиинэнэн страховкалааһын территориятааҕы фондатын бюджетын туолуутун бигэргэтии туһунан сокуон барыла дьүүллэһилиннэ. Бу боппуруос эмиэ уочараттаах пленарнай мунньах бэбиэскэтигэр киириэҕэ.

Поделиться