63

31 июля 2017 в 10:18

Дьокуускайга Евразия норуоттарын эпоһын киинэ тэриллиэҕэ

От ыйын 20 к. Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Президенин “Ала-Арча” Судаарыстыбаннай резиденциятыгар “Алтай цивилизацията уонна алтай тылларын бөлөҕөр киирэр уруулуу норуоттар” Норуоттар икки ардыларынааҕы форум аһылынна. Ити туһунан парламент пресс-сулууспата иһитиннэрдэ.

Форум кыттыылаахтарын Кыргызстан Президенэ Алмазбек Атамбаев эҕэрдэлээтэ. Кини Алтайга кыргыз норуотун историятын улахан кэмэ ааспытын бэлиэтээтэ. Ол кэннэ Атамбаев “Алтай цивилизацията” история-култуура киинин кыттыһан тутар туһунан этиилээх Форум кыттыылаахтара РФ уонна алтай тылларын бөлөҕөр киирсэр дойдулар салайааччыларыгар тахсалларыгар этии оҥордо.
Кыргызстан лидерэ Евразия түүр тыллаах норуоттарын ыкса бииргэ үлэлээһиҥҥэ ыҥырда.

Форумҥа тыл эппит Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин баһылыга Рустем Хамитов алтай тылларын бөлөҕөр киирсэр норуоттар духуобунай өттүнэн уруулууларын, ону сэргэ түүр эйгэтигэр нуучча тыла омуктар икки ардыларыгар алтыһыы тыла буоларын, ону үөрэтии, сайыннарыы наадатын бэлиэтээтэ.
Татарстан Президенэ Рустам Минниханов эмиэ Улахан Алтай үгүс култуура төрөөбүт сиринэн буоларын эттэ. Кини аныгы кэмҥэ өбүгэлэр духуобунай эйгэҕэ, култуураҕа баай нэһилиэстибэлэригэр харыстабыллаах сыһыан, үөрэтии ирдэнэрин, ол үүнэр көлүөнэҕэ туһалааҕын ыйда.


Биллэр суруйааччы, Госдума депутата Иван Белеков санаатынан, форум историяҕа киирэр суолталаах итиэннэ Алтай цивилизациятын уонна Евразия бүтүннүүтүн норуоттарын кэскилигэр саҥа сүүрээни киллэрэр аналлаах. Кини эпоһы харыстыыр туһунан сокуоннар Кыргызстаҥҥа уонна Саха сиригэр ылыллыбыттарын этэн туран, бүгүҥҥү күҥҥэ “Евразия норуоттарын эпическэй нэһилиэстибэтин харыстааһын уонна сайыннарыы туһунан” сокуон тахсара улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ.
Кини Дьокуускайга ЮНЕСКО Генеральнай директора Ирина Бокованы кытта Евразия норуоттарын эпоһын Норуоттар икки ардыларынааҕы киинин кэнэҕэски дьиэтин миэстэтигэр бэлиэни туруорууга сылдьыбытын, Москваҕа Евразия култууратын киинин тэрийэр санаа үрдүкү таһымҥа өйөммүтүн туһунан кэпсээтэ.
СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков парламент уонна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун аатыттан Норуоттар икки ардыларынааҕы форум кыттыылаахтарын уонна ыалдьыттарын эҕэрдэлээтэ, СӨ Ил Дархана Егор Борисов эҕэрдэ аадырыһын тиэртэ.
Салгыы спикер бэс ыйын 20 к. Саха сиригэр Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна искусствотын Күннэрэ, Москваҕа Кыргызстан култууратын Күннэрэ ыытыллыбыттарын кэпсээтэ. Кини култуураҕа, литератураҕа бииргэ үлэлээһин үйэ аҥаарын анараа өттүгэр төрүттэммитин, ол үтүө үгэс быйыл сөргүтүллүбүтүн туһунан иһитиннэрдэ. Бу Күннэри ыытыыга Алмазбек Шаршенович Атамбаев өйөбүлүн иһин махталы биллэрдэ.


Салгыы Александр Жирков Саха сирин уонна Кыргызстаны икки норуот уһулуччулаах уолаттарын — Максим Аммосов уонна Чингиз Айтматов ааттара сибээстиирин, ону сэргэ кыргыз “Манас” эпоһа уонна саха Олоҥхото киһи аймах култуураҕа материальнайа суох нэһилиэстибэтин бастыҥ айымньыларынан билиниллибиттэрин санатта.
«Бу күннэргэ Саха Өрөс­пүүбүлүкэтигэр ЮНЕСКО Генеральнай директора Ирина Бокова сылдьан барда. Кини сырыытын чэрчитинэн Саха сирин уонна ЮНЕСКО икки ардыларыгар номнуо үһүс коммюникеҕа илии баттанна, онно Дьокуускай куоракка Евразия норуоттарын эпоһын Норуоттар икки ардыларынааҕы киинин тэрийэр итиэннэ ону ЮНЕСКО иккис категориялаах кииннэрин систематыгар киллэрэр туһунан этиллэр. Бу бырайыак 2017 сыл кулун тутарыгар Россия тас дойдуларга миниистирэ Сергей Лаврову кытта көрсүһүүгэ өйөбүлү ылбыта. Ону сэргэ бүгүн өссө биир – “Аан дойду норуоттарын эпическэй пааматынньыктара” норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыагы хамсатыыга үлэ күүскэ барар. Бу бырайыакка бастакынан Кыргызстан народнай суруйааччыта, Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Геройа Бексултан Жакиев барыйаанынан таҥыллыбыт кыргыз “Манас” эпоһа буолбута. Биһиги ону сахалыы тылбаастаабыппыт, оттон Кыргызстаҥҥа Олоҥхо кыргыз тылынан таһаарыллыбыта. Икки ый анараа өттүгэр саха тылынан алтай норуотун «Маадай-Кара» эпоһа бэчээттэнэн тахсыбыта, оттон алтайдар биһиги олоҥхобутун таһаарарга бэлэмнээтилэр. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын тус көҕүлээһининэн башкир “Урал-Батыр” эпоһын саха тылынан таһаарыыга сөбүлэһии түһэрсилиннэ, ол сыл бүтүүтэ күн сирин көрүөҕэ. Башкортостан тылбаасчыттара, бэйэлэрин өттүлэриттэн, саха эпоһыгар үлэни түмүктээн эрэллэр. Салгыы тувалар, буряттар эпостара кэлиэхтэрэ. Биһиги Россия 10 субъегын кытта барыллааһын сөбүлэһиилэри түһэристибит. Түгэнинэн туһанан, бу ЮНЕСКО өйөбүлүнэн олоххо киирэр норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыакка кытталларыгар эпическэй нэһилиэстибэлээх атын норуоттары эмиэ ыҥырыахпын баҕарабын”, — диэн бэлиэтээтэ Александр Жирков.
«Былыргыттан Алтай уруулуу норуоттарын аналынан континеннар уонна цивилизациялар икки ардыларыгар сибээстэри олохтооһун, далаһаны кэбиһии, аан дойду уопсай култууратыгар бэйэ ураты кылаатын киллэрии буолбута. “Алтай цивилизацията уонна алтай тылын бөлөҕөр киирэр уруулуу норуоттар” Форуму ыытыы аан дойду алтаистикатын историятыгар, тылын үөрэҕэр бэлиэ түгэнинэн буолуохтун уонна биһиги норуоттарбыт икки ардыларыгар хардарыта өйдөһүүгэ уонна доҕордоһууну бөҕөргөтүүгэ сулууспалаатын”, — диэн түмүктээтэ Ил Түмэн спикерэ.

Ойуунускай аатынан бириэмийэ – Кыргызстан суруйааччыларыгар

От ыйын 24 к. Алыкул Осмонов аатынан Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатыгар кыргыз литературатын классига Чингиз Айтматов талыллыбыт айымньыларын “Илгэлээх ардах” итиэннэ кыргыз 40 суруйааччытын, поэтын “Күн кууһар хайатыттан” сахалыы тылынан тахсыбыт хомуурунньуктарын билиһиннэрии буолан ааста.
Кинигэни сүрэхтээһиҥҥэ народнай суруйааччы Бексултан Жакиев, Жогорку Кенеш депутата Самат Ибраев, КӨ Президенин Аппараатын этническэй, итэҕэлгэ политикатын отделын сэбиэдиссэйэ Алмаз Кулматов, тылбаасчыт, суруйааччы Шаршеналы Абдылдаев, Чингиз Айтматов бииргэ төрөөбүтэ Роза Айтматова, о.д.а. сырыттылар.
Бу тэрээһини КӨ Национальнай библиотекатын директора Жылдыз Бакашова салайан ыытта.


Икки өрөспүүбүлүкэҕэ бэлиэ түгэн чэрчитинэн П.А.Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтинэн наҕараадалааһын буолла.
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков Саха сирин үрдүк наҕараадатын народнай суруйааччыга, Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Геройа, Киргизскэй ССР искусстволарын үтүөлээх деятелэ Бексултан Жакиевка уонна биллиилээх кыргыз тылбаасчытыгар, прозаик, ССРС бэчээтин туйгуна Шаршеналы Абдылдаевка туттарда.

Көс цивилизация киинин аһыыга

Норуоттар икки арды­ларынааҕы форум чэрчитинэн Иссык-Куль уобалаһын Чон-Сары-Ой сэлиэнньэтигэр Курманжан Датка аатынан Көс цивилизация киинэ үөрүүлээхтик аһылынна.
Култуура киинин аһыы чиэһигэр лиэнтэни кырыйар бочуоттаах быраап Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ Алмазбек Атамбаевка, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин баһылыга Рустем Хамитовка, Госдума депутата Иван Белековка уонна СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирковка бэрилиннэ.
Бочуоттаах ыалдьыттар “Алтайское кочевье” быыстапканы кытта билистилэр.
Кыргызстан Баһылыга Алмазбек Атамбаев тыл этэригэр өссө биир история музейа аһыллыбытыттан үөрэрин, ол Иссык-Куль уобалаһын туристическай сайдыытыгар кылааты киллэриэҕин бэлиэтээтэ. Кини бүгүн биир павильон эрэ аһыллыбытын, аны кыргызтар көс олохторугар аналлаах павильон тутуута саҕаланыаҕын, Татарстан, Башкортостан уонна Саха сирэ музей сиригэр бэйэлэрин павильоннарын тэрийэр баҕалаахтарын туһунан кэпсээтэ.
Президент бэлиэтээбитинэн, Көс цивилизация киинэ ыраахтааҕы-дьахтара Курманжан Датка аатын сүгэрэ түбэспиччэ буолбатах. Кэлин Финляндия президенэ буолбут полковник Маннергейм хаартыскаҕа түһэрээри көрдөспүтүгэр, кини 96 сааһыгар акка холкутук тахсан олорбут эбит. “Курманжан Датка – көс норуот дьиҥнээх чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. Бу көс норуоттарга дьиҥнээх демократия, гендернэй тэҥнэһии баарын туоһута”, — диэтэ президент.
Алмазбек Атамбаев кыргызтар үгүс үйэлэр тухары элбэх национальностаах норуотунан буолалларын, кинилэр күүстэрэ түмсүүгэ сытарын, ис утарсыылары умнан, былыргы историяны, култуураны уонна үгэстэри кытта сибээстиир бырааттыы норуоттары өйдүөх тустаахтарын бэлиэтээтэ.
Салгыы юрталары түргэнник хомуйууга күрэх саҕаланна. Бочуоттаах ыалдьыттары алтай норуоттарын балаҕаннарыгар искусство маастардара көрүстүлэр.
Бэлиэтээн эттэххэ, киин сиригэр-уотугар Алтай норуоттарын үгэс буолбут көс олохторун көрдөрөр 30 юртаны көрдөрөр аһаҕас халлаан анныгар музей тэриллибит. Манна судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыт скульптура – 4 миэтэрэттэн үрдүк шлем, ону сэргэ 3 миэтэрэ үрдүктээх уол оҕо акка олорор олбоҕо бааллар.

 

Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Президенин аппараатын,

КӨ Национальнай библиотекатын матырыйааллара туһанылыннылар.